Γιορτή του Αγίου Δημητρίου σήμερα και στο γενέθλιο τόπο σύμφωνα με παλιά παράδοση προ κορονοϊού γινόταν στους δρόμους της πόλης η λιτάνευση της εικόνας που υπάρχει στο φερώνυμο ναό. Ο μύθος θέλει να γίνεται αυτό επειδή όταν το 1912 ανακοινώθηκε η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου την ώρα της λειτουργίας, ο παπάς του Αγιοδημήτρη (Γεώργιος Ζαφειρόπουλος) μαζί με τους επίσημους και το εκκλησίασμα πήραν την εικόνα και την περιέφεραν στους δρόμους. Το χαρακτήρισα μύθο επειδή δεν έγινε κάτι τέτοιο και έχει ενδιαφέρον να διερευνήσουμε αυτή την ιστορία και τα πραγματικά περιστατικά. Συμπτωματικά τι ακριβώς έγινε στο Νησί (Μεσσήνη) εκείνη την ημέρα, το περιγράφει ο ανταποκριτής της εφημερίδας “Θάρρος” στις 31 Οκτωβρίου:

“Αμα τη αναγγελία προχθές Παρασκευήν περί ώραν 9 μ. μ. της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης ολόκληρο η πόλις εδονείτο από τους πυροβολισμούς οίτινες καθ’ άπασαν την νύκτα ερρίπτοντο, σχηματισθείσης δε πολυπληθούς διαδηλώσεως, ής προηγείτο η Φιλαρμονική, ο κλήρος και άπασαι αι αρχαί, περί ώραν 10 μ. μ. ετελέσθη εν τη πλατεία των Αλωνίων δέησις υπέρ των Ελληνικών όπλων. Χθες δε πάλιν περί ώραν 10 πρωινήν εν τω Μητροπολιτικώ Ναώ του Αγ. Ιωάννου ετελέσθη δοξολογία επί τη καταλήψει της Θεσσαλονίκης μετά το πέρας της οποίας ο συνεργάτης μας δικηγόρος κ. Ι. Καλαμαριώτης εξεφώνησε ενθουσιώδη λόγον από του άμβωνος, προξενήσαντα εντύπωσιν αρίστην. Το Δημοτικόν Συμβούλιον του Δήμου μας συνελθόν εις έκτακτον συνεδρίασιν το απόγευμα του Σαββάτου εψήφισε την μετωνομασίαν της πλατείας Αλωνίων εις πλατείαν “Κωνσταντίνου του Διαδόχου”. Το γεγονός αυτό ετηλεγραφήθη αμέσως προς την Αυτού Υψηλότητα τον Διάδοχον εις Θεσσαλονίκην”.

Οπως φαίνεται λοιπόν δεν έγινε γνωστή η κατάληψη της Θεσσαλονίκης την ώρα της λειτουργίας, αλλά αντιθέτως αργά το βράδυ, για να γίνει ακόμη αργότερα δέηση στην πλατεία και γιορτή την επομένη στον Αγιάννη όπως ήταν φυσικό.

Μένει να διερευνήσουμε την υπόθεση της λιτανείας και νομίζω ότι υπάρχει λογική εξήγηση. Εκείνο που ελάχιστοι γνωρίζουν είναι πως το 1935 καθιερώθηκε για πρώτη φορά η 26η Οκτωβρίου ως εθνική γιορτή.

Γράφει η “Ακρόπολις” στις 27/10/1935: “Με εξαιρετικήν επισημότητα επανηγυρίσθη χθες, η δια πρώτην φοράν καθιερωθείσα ως εθνική εορτή επέτειος της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης. Την πρωίαν εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν ετελέσθη πανηγυρική δοξολογία”. Ανάλογος γιορτασμός έγινε σε όλη την Ελλάδα και στο Νησί προφανώς αυτός ο γιορτασμός έγινε στον εορτάζοντα Αγιοδημήτρη για να ακολουθήσει η λιτάνευση καθώς παντού έγιναν εκδηλώσεις ανάλογες με αυτές των εθνικών επετείων, με παρελάσεις στρατιωτικών τμημάτων και συναθροίσεις μαθητών, σωματείων κλπ. Παρέλαση μαθητών ως συμπληρωματική ή αντί της στρατιωτικής έγινε για πρώτη φορά την επόμενη χρονιά. Ξεκίνησε την 25η Μαρτίου όταν ο Μεταξάς ήταν υπουργός Στρατιωτικών και ουσιαστικά πρωθυπουργός, θέση την οποία πήρε με… ανάθεση από το Βασιλιά Γεώργιο Β΄ μετά από 20 ημέρες. Και έγινε με πολύ μεγαλύτερη αυστηρότητα την επόμενη εθνική γιορτή στις 26 Οκτωβρίου 1936 όταν ήδη είχε επιβληθεί η δικτατορία Μεταξά και από τα δημοσιεύματα φαίνεται ότι επιχειρείτο απ’ ευθείας σύνδεση της γιορτής με την 4η Αυγούστου. Με την εκμετάλλευση του γεγονότος ότι ο Μεταξάς ως υψηλόβαθμος επιτελικός αξιωματικός είχε διαπραγματευτεί μαζί με τον Βίκτωρα Δουσμάνη την παράδοση της Θεσσαλονίκης από τον Τούρκο στρατηγό Ταξίν Χασάν Πασά. Ετσι ο Μεταξάς πηγαίνει στη Θεσσαλονίκη για τους πανηγυρισμούς και επιθεωρεί παρέλαση των μαθητών που… δεν του άρεσε. Πάλι στην “Ακρόπολις” και το φύλλο της 27/10/1936: “Το παράστημα των μαθητών δεν ικανοποίησεν απολύτως τον πρωθυπουργόν, ο οποίος εδήλωσεν ότι θα καλέσει δια την Τετάρτην το απόγευμα τους καθηγητάς και θα τους δώσει διαταγάς δια την αρτιωτέραν εμφάνησιν των μαθητών και μαθητριών”. Ετσι το μαθητικό… τσούρμο που εμφανιζόταν καμμιά φορά σε διάφορες γιορτές σαν σε… διαδήλωση, μπήκε στα στρατιωτικά καλούπια συμφώνως “προς τας διαταγάς” που έδωσε ο Μεταξάς στους καθηγητές. (καμία πρόθεση ανακίνησης του θέματος των παρελάσεων, απλώς… προέκυψε στη ροή και έχει ένα ενδιαφέρον).

Με δεδομένα όλα αυτά, θεωρώ ότι η λιτανεία της 26ης Οκτωβρίου αποτελεί “κατάλοιπο” των εκδηλώσεων της ημέρας ως “εθνικής γιορτής”, που γιορταζόταν όπως ήταν λογικό στον Αγιοδημήτρη…