Μεσσήνη πάμε αύριο για… επετειακούς λόγους και σκέφτηκα να αναρτήσω μια έκδοση με ανάλογο θέμα, που έκανα πριν από δύο ακριβώς χρόνια. Με αφορμή το γιορτασμό των 200 χρόνων από την επανάσταση, είχαμε προγραμματίσει έναν ιστορικό περίπατο με το Σύλλογο Φίλων του Μουσείου Κατσουλιδη με θέμα «το 21 στους δρόμους της Μεσσήνης». Μα πρόλαβε όμως ο κόβιντ και ο περίπατος ακυρώθηκε αλλά η… ιδέα έμεινε. Εγραψα λοιπόν ένα βιβλίο με τον ίδιο τίτλο, στο οποίο γίνεται αναλυτική αναφορά στα πρόσωπα ή τους τόπους που αναφέρονται στην ονοματοδοσία των δρόμων και σχετίζονται με την επανάσταση του 1821. Κυκλοφόρησε τέτοιες ημέρες το 2022 και «υποστήριξε» τον περίπατο ο οποίος τελικά έγινε με… ένα χρόνο καθυστέρηση. Στις 65 σελίδες του βιβλίου υπάρχει μια ιστορική εισαγωγή σχετικά με τα όσα προηγήθηκαν στην πόλη και ακολουθούν ταξινομημένα ονόματα δρόμων με τη μικρή ή μεγάλη ιστορία τους.

Στο πρόλογο του βιβλίου σημειώνω τα εξής:

«Η ονοματοθεσία δρόμων και πλατειών πέρα από τον “τιμητικό” χαρακτήρα, έχει και “χρηστικό”. Δεν ήταν κάτι που υπήρχε πάντα, καθιερώθηκε στο πέρασμα του χρόνου όταν οι ανάγκες επικοινωνίας μεγάλωσαν. Τα παλαιότερα χρόνια ο ταχυδρόμος γνώριζε ένα-ένα τα σπίτια και τους κατοίκους της περιφέρειας που ήταν στην ευθύνη του. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τοπόσημα για να προσδιορίσουν το σπίτι ή το κατάστημα κάποιου, αν και συνήθως τα καταστήματα ήταν από μόνα τους τοπόσημα. Ελεγαν “παρά την πλατεία Αλωνίων”, “έναντι συμβολαιογραφείου Γαργαλίδη”, “πλησίον Αγίου Ιωάννου”. Και μετά… ρωτώντας πας στην πόλη, πόσο μάλλον να εντοπίσεις το σπίτι ή το κατάστημα κάποιου σε έναν περιορισμένο χώρο. Ολο και κάποιος θα βρισκόταν να δείξει το σωστό σημείο. Στη Μεσσήνη λόγω μεγέθους και έκτασης η ονοματοθεσία δεν προέκυψε ως ανάγκη λειτουργίας της πόλης όπως φαίνεται μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Οι πλατείες (Αλωνίων και Κάτω), οι εκκλησίες, ορισμένα καταστήματα και γραφεία και μεγάλα σπίτια λειτουργούσαν ως τοπόσημα. Κάποιες ονοματοθεσίες έγιναν τιμητικά και σε ανάμνηση προσώπων αλλά ουσιαστικά δεν λειτούργησαν ποτέ και “έσβησαν” στο πέρασμα του χρόνου. Από το σχέδιο πόλης του 1875 περιγράφονται οι δρόμοι οι οποίοι οδηγούν κάπου: Καλαμών (η σημερινή οδός Τσούση), η οδός Τριπόλεως (σήμερα Καπετάν Κρόμπα), Φιλιατρών (σήμερα Ελευθερίας), Παραλίας (νότια πλευρά της σημερινής Δ. Κούτσικα), “οδός προς κτήματα” (ο δρόμος που οδηγούσε προς τον Αγ. Νικόλαο).

Η πρώτη ονοματοθεσία που εντοπίζεται είναι αυτή της Πλατείας Αλωνίων η οποία πήρε το όνομα “Διαδόχου Κωνσταντίνου” αμέσως μετά την κατάληψη της Θεσσαλονίκης το 1912. Η Κάτω Πλατεία είχε το όνομα “Ζηλίμωνος” το 1929 όπως φαίνεται σε διαφήμιση καταστήματος, από το επώνυμο του μοιράρχου που έδιωξε το παζάρι από την περιοχή όπως αναφέρει ο Θ. Τσερπές. Η πρώτη “μαζική ονοματοθεσία” έγινε την εποχή της δικτατορίας Μεταξά, όταν το κοινοτικό συμβούλιο έδωσε σε πλατείες και δρόμους ονόματα βασιλιάδων και τεταρταυγουστιανών: “Το κοινοτικόν συμβούλιον Μεσσήνης επ’ ευκαιρία της 3ης επετείου της 4ης Αυγούστου συνελθόν απεφάσισε παμψηφεί όπως η άνω πλατεία της πόλεως Μεσσήνης ονομασθή πλατεία Βασιλέως Γεωργίου Β΄, η κάτω πλατεία ονομασθή πλατεία Ιωαν. Μεταξά, η οδός από Κοινοτικόν κατάστημα-Παλαιά Βρύση ονομασθή λεωφόρος Διαδόχου Παύλου, η οδός από οικίας Γ. Αλμπάνη έως οικίας Γ. Πανταζοπούλου ονομασθή οδός 4ης Αυγούστου και η οδός Καλαμών-Πύλου ονομασθή οδός Αγγ. Παπαδήμα”(4). Με δεδομένο και αυτό μπορούμε να υποθέσουμε πως η “μαζική” ονοματοθεσία έγινε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια και ακολούθησαν άλλες πολύ αργότερα. Σήμερα σε δρόμους και πλατείες υπάρχουν 154 ονόματα και τα 47 από αυτά (δηλαδή το 30,5%) έχουν ονόματα τα οποία αναφέρονται στο 1821, σε πρόσωπα και τόπους που σημάδεψαν την επανάσταση. Από αυτά ορισμένα είναι ονόματα Νησιωτών, άλλα προσώπων που συνδέονται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στη Μεσσηνία, υπάρχουν ακόμη ονόματα πρωταγωνιστών της επανάστασης και ιστορικών τόπων τόσο στη Μεσσηνία όσο και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Τα περισσότερα ονόματα Νησιωτών έχουν δοθεί σε δρόμους που είναι κάθετοι στον οδικό άξονα από τον Αγιο Ιωάννη μέχρι τους Τρεις Ιεράρχες. Υπάρχουν ακόμη ονόματα στον Αγιο Δημήτριο και στον Αγιο Αθανάσιο και στην επέκταση του σχεδίου. Στην τελευταία ονοματοθεσία, η Κρεμάλα ονομάσθηκε Πλατεία Συκά (προφανώς από το μύθο της γριάς Συκούς και για υπαρκτό πρόσωπο) και από εκεί ξεκινούν οι μεγαλύτεροι δρόμοι με ονόματα πρωταγωνιστών του 1821: Προς την ανατολή Κολοκοτρώνη, προς τη δύση Μητροπέτροβα, βορειοανατολικά Παπαφλέσσα. Λίγο πιο πέρα και νοτιοδυτικά υπάρχει ένας άλλος μεγάλος δρόμος που σχετίζεται με το, η Ναυαρίνου που οδηγεί προς την Πύλο. Νότια της Κολοκοτρώνη έχει συγκεντρωθεί ο μεγάλος όγκος των ονομάτων που σχετίζονται με την επανάσταση του 1821, στη βόρεια πλευρά της πόλης υπάρχουν τα ονόματα προκρίτων της Βόρειας Πελοποννήσου (Ζαΐμη, Λόντου, Νοταρά, Πετμεζά), ενώ σκόρπια υπάρχουν και αλλού (Αναγνωσταρά, Αθανασίου Διάκου, Δαγρέ). Εκείνο που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι από την ονοματοθεσία απουσιάζει μια σημαντική προσωπικότητα της επανάστασης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Δεν γνωρίζουμε αν πρόκειται για παράλειψη στην αρχική ονοματοθεσία ή κάποια ιστορική “προκατάληψη” εκείνων που εισηγήθηκαν τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια τα ονόματα. Η απουσία δεν έγινε αντιληπτή σε επόμενες ονοματοθεσίες που είχαν διαφορετικές στοχεύσεις κατά περίπτωση. Οι ονοματοθεσίες Νησιωτών φαίνεται πως έχουν υποκειμενικό χαρακτήρα καθώς υπάρχουν αρκετά ακόμη πρόσωπα που έχουν καταγραφεί για τη συμμετοχή τους τόσο στη Φιλική Εταιρεία όσο και στην επανάσταση».