Το τρένο φεύγει από το Νησί, κάπου τη δεκαετία του 1930, η εικόνα πάνω στη γέφυρα με το φυλάκιο και τον ευκάλυπτο. Συνδεδεμένο με τη ζωή της πόλης για κάποιες ηλικίες, αντιμετωπίστηκε αρνητικά από σημαντικό μέρος του πληθυσμού της πόλης από την αρχή. Το 1882 κυκλοφορούσε στο Νησί η εφημερίδα “Πάμισος” προσκείμενη στην οικογένεια Καρατζά, αν όχι και ιδιοκτησία της. Υποστήριζε το Δήμαρχο Ιωάννη Καρατζά και το δημαστυνόμο (και αργότερα δήμαρχο) Γεώργιο Καρατζά, αλλά και τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο. Η χρονιά εκείνη χαρακτηρίζεται ως “έτος μηδέν” για το σιδηρόδρομο, καθώς την άνοιξη αυτού του χρόνου ψηφίζονται από τη Βουλή τρία νομοσχέδια που υπέβαλε η κυβέρνηση Χ. Τρικούπη και ξεκινάει η δεκαετία που άλλαξε ριζικά το τοπίο στις μεταφορές. Η συζήτηση στη Βουλή ήταν μεγάλη και εκδηλώθηκε σφοδρή αντιπαράθεση ανάμεσα στο Χ. Τρικούπη και τον Αλ. Κουμουνδούρο για τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά του σιδηροδρόμου και τη στόχευση του εγχειρήματος. Κατά βάση ο Τρικούπης υποστήριζε τη μετρική γραμμή ως ανταποκρινόμενη στις οικονομικές δυνατότητες και τη γεωμορφολογία και ο Κουμουνδούρος την κανονική γραμμή με στόχο τη σύνδεση με διεθνείς γραμμές που θα μπορούσαν να κατασκευαστούν. Στην αντιπαράθεση για τις γραμμές που θα έπρεπε να θεωρηθούν ως “διεθνείς” και να γίνουν κανονικές όπως υποστήριζε η αντιπολίτευση ο Τρικούπης περιέλαβε μόνο αυτή της Καλαμάτας ως προέκταση της γραμμής Αθήνας-Λάρισας-Θεσσαλονίκης: “Το διεθνές της γραμμής ταύτης στηρίζεται επί της ελπίδος, την οποία δυνάμεθα να έχωμενμ ότι αι Καλάμαι θα είναι το ευρωπαϊκόν άκρον της συγκοινωνίας των δια του σιδηροδρόμου μεταβιβαζομένων εις Αίγυπτον και δι’ Αιγύπτου εις την Ινδικήν. Αλ’ αύτη η ελπίς δεν είναι θετική. Ουδόλως είναι βέβαιον ότι το εμπόριον των Ινδιών μετά της Ευρώπης δια της Αιγύπτου θέλει προτιμήσει τον σταθμόν των Καλαμών μάλλον ή άλλους, έστω και απώτερους της Αιγύπτου, αλλά παρέχοντας άλλα πλεονεκτήματα”. Συζήτηση περί “συνδυασμένων μεταφορών” στα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά σύμφωνα με τον Τρικούπη, εξ αιτίας του ορεινού εδάφους, η κατασκευή της κανονικής γραμμής ως την Καλαμάτα θα απαιτήσει τέτοια δαπάνη “ώστε να μη δυνάμεθα να κατασκευάσωμεν άλλην γραμμήν”.

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

Αυτή η συζήτηση επεκτάθηκε και στις ενδιαφερόμενες περιοχές, οι καλαματιανοί υποδέχθηκαν και ενθουσιασμό το ενδεχόμενο να φθάσει τρένο στην πόλη και υποστήριξαν ότι η προέκταση προς το Νησί θα ήταν αμοιβαία επωφελής. Η αντίδραση της εφημερίδας “Πάμισος” ήταν σφοδρή και πέρα από την αντιπολιτευτική λογική έθετε το πρόβλημα ότι η λειτουργία της γραμμής θα είναι “καταστροφή” για την πόλη (και την επαρχία Μεσσήνης κατά τον ισχυρισμό). Το τρένο θα ακύρωνε τις προσπάθειες για λιμάνι στη Μπούκα και θα οδηγούσε μελλοντικά τα εμπορεύματα στο υπό κατασκευή λιμάνι της Καλαμάτας. Μαθήματα εμπειρικής “χωροταξίας” η οποία επιβεβαιώθηκε στην εξέλιξη καθώς η κατασκευή του σιδηροδρόμου προκάλεσε και τις πρώτες μεγάλες μετακινήσεις προς τα κέντρα, αλλάζοντας το ρόλο των διαφορετικών περιοχών. Και είναι “κοινό μυστικό” ότι πλήθος οικογενειών εμπόρων μετακινήθηκαν από το Νησί στην Καλαμάτα σε μια πορεία, κάτι που αποτυπώνεται και στις απογραφές. Ας δούμε πως διαμορφώνεται ο πληθυσμός:

Ετος Κάτοικοι
1856 3.692
1861 4.790
1870 5.397
1879 5.853
1889 6.325
1896 6.175
1907 6.039

Γύρω στις 6.000 εμφανίζεται ο πληθυσμός σε όλες τις απογραφές με εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Με την ανάπτυξη των μεταφορών η πόλη δέχεται πληθυσμό από την ενδοχώρα και χάνει προς τα αστικά κέντρα. Πολλές φορές οι νέοι κάτοικοι μένουν 1-2 γενιές και μετακινούνται. Η λειτουργία αυτή αποτελεί ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό και θα μπορούσε να γίνει αντικείμενο επισταμένης έρευνας.
Πίσω στο Μάιο του 1882 και το δημοσίευμα της εφημερίας “Πάμισος”: “Η επαρχία Μεσσήνης επιβαλούσα φόρον επί των προϊόντων αυτής δια κατασκευήν λιμένος σκοπόν προτίθεται την ανάπτυξιν του εμπορίου αυτής, Τούτο δι’ όλων των μέσων θέλει το επιδώξει. Γνωρίζει δε καλώς, ότι πάσα διευκόλυνσης της συγκοινωνίας μεταξύ επαρχίας Καλαμών και Μεσσήνης είναι καταστροφή δια την τελευταίαν. Κατά συνέπειαν αι ενέργεια και σκέψςι των κ. Καλαμίων αποκλειστικώς προς το συμφέρον αυτών αποβλέπουσι. Δεν τους κακίζομεν δια τούτο. Αλλά το να ζητώσι ν’ αποδείξωσι, ότι τα συμφέροντα αμφοτέρων των επαρχιών ποράγονται δια της κατασκευής σιδηροδρόμου διερχομένου και δια Μεσσήνης και καταλήγοντος εις την παραλία των Καλαμών, είναι το ίδιον ως ζητεί ν’ αποδείξει ο κ. Τρικούπης ότι επιβάλων φορολογίαν επί όλων των εν γένει ειδών των γεωργών της Ελλάδος, ανακουφίζει την γεωργικήν τάξιν αυτής. Ας φροντίζωσιν όθεν περί μόνης της επαρχίας αυτών, όπως και ημείς φροντίζομεν περί μόνης της ιδικής μας”.

ΛΙΜΑΝΙ ΚΑΙ ΟΙΚΙΣΜΟΣ

Η εφημερίδα υποστήριζε φανατικά την κατασκευή λιμανιού στο Κουλτούκι και το πρόβαλε με κάθε ευκαιρία όπως φαίνεται και από δημοσίευμα τον Απρίλιο του 1882: “Μετά χαράς αναγγέλομεν εις τους συμπολίτας ημών ότι η επί των Δημοσίων και Δημοτικών Εργων συσταθείσα εν Αθήναις εταιρία απέστειλε εγκύκλιόν της προς την λιμενικήν επιτροπήν ημών, αναγγέλουσα την ίδρυσιν αυτής. Ευελπιστούμεν ότι η ημετέρα λιμενική επιτροπή θέλει σπεύσει να έλθη εις διαπραγμάτευσιν μετά της εν λόγω εταιρίας περί κατασκευής λιμένος εν τη λίμνη Κουλτούκι, ήτις κείται πλησίον της θαλάσσης και δι’ ολίγων χρημάτων δύναται να μετατραπή εις ασφαλέστατον και ευρύχωρον λιμένα”.
Και προσπαθεί να πείσει ότι είναι επωφελής για όλους οι εξαγωγές από το λιμάνι της Μπούκας γράφοντας τον Ιούλιο του ιδίου χρόνου: “Υπενθυμίζομεν και αύθις τοις εμπορευομένοις τα εν Μεσσήνη προϊόντα, ότι η δια της παραλίας εξαγωγή ου μόνον εύκολος είναι αλλά και επωφελεστάτη. Διότι το μεν λιμενικόν ταμείον κατεσκεύασεν ωραίαν αποβάθραν, ο δε δήμος ηλάττωσεν εις το ήμισυ τον προϋπάρχοντα λιμενικόν φόρον, ισοδυναμούντα προς το ήμισυ του επιβληθέντος εν Καλάμαις. Προς δε και η μέχρις παραλίας Μεσσήνης μεταφορά είναι κατά το ήμισυ σχεδόν ολιγωτέρα της προς παραλίαν των Καλαμών. Τέλος η υπό της δημοτικής αρχής καταστάσα και διατηρουμένη ασφάλεια και τάξις είναι αρκούντες λόγοι, όπως πείσωσι τους κ. κ. εμπόρους να προτιμήσωσι την Μεσσήνην από εκείνην των Καλαμών¨.
Στο ίδιο φύλλο προβάλλεται η ανάγκη κατασκευής οικισμού στη Μπούκα, ο οποίος ουσιαστικά θα λειτουργεί ως υποστηρικτικός του λιμανιού και ήταν “σύλληψη” του Κουμουνδούρου: “Επί της υπουργείας του κ. Κουμουνδούρου εξεδόθη διάταγμα συνοικισμού της παραλίας Μεσσήνης. Επειδή όμως επρόκειτο να εισαχθή εις την Βουλήν νόμος περί συνοικισμού, ανεβλήθη η κοινοποίησις του Διατάγματος. Ηδη ψηφισθέντος του Νόμου περί συνοικισμού, ανάγκη να κοινοποιηθή τούτο. Εάν ο αρμόδιος υπουργός λάβη υπ’ όψιν τα έγγραφα του κ. Δημάρχου Παμίσου, δι ών επανειλημένως συνίστα τον συνοικισμόν, θέλει ανεύρη τους λόγους οίτινες θέλουσι πείση αυτόν εις την ταχείαν κοινοποίησιν του Διατάγματος. Επί του αντικειμένου τούτου πολλάκις θ’ αναφέρομεν, καθόσον δια την επαρχίαν Μεσσήνης είναι ζήτημα ζωτικόν”.
Τελικά εκδόθηκε το Διάταγμα και δημοσιεύθτηκε στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης στις 4 Σεπτεμβρίου 1882, αλλά οικισμός δεν κατασκευάστηκε ποτέ παρά τα κίνητρα που δόθηκαν.

ΤΑ ΑΤΜΟΠΛΟΙΑ

Το Νοέμβριο ο συντάκτης της εφημερίδας ενθουσιάζεται από την προσέγγιση ατμοπλοίων στη Μπούκα: “Πρώτην ήδη φοράν εφέτος η παραλία ημών παρουσιάζει λαμπρόν φαινόμενον. Ατμόπλοια διαφόρων σημαιών διαδέχονται άλληλα συμπληρούντα ή λαμβάνοντα εντεύθεν το φορτίον αυτών. Οκτώ μέχρι τούδε επεσκέφθησαν την παραλίαν ημών και αναμένονται έτερα δύο”.
Αλλά την πρωτοχρονιά του 1883 απορεί γιατί δεν προσεγγίζουν για πολλούς μήνες ατμόπλοια παρότι εκτιμά ότι τα κέρδη είναι προφανή: “Είναι άπορον πως, αφ’ ού η Ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρία διακόπτει άνευ αποχρώντος λόγου εφ’ ικανούς μήνας τας προσεγγίσεις των ατμοπλοίων της εις την ημετέραν παραλίαν, δεν κατανόησαν αι άλλαι εταιρείαι το συμφέρον αυτών, όπως προσεγγίζωσι τα ατμόπλοια αυτών αφ’ ού τα κέρδη είναι προφανή. Η επαρχία ημών Μεσσήνη έχει κατ’ αυτούς τους μήνας εισαγωγήν εμπορευμάτων σημαντικήν και εξαγωγήν προϊόντων ουκ ευκαταφρόνητον και ο αριθμός των επιβατών είναι μέγας και είναι ευκολώτερον και ευωνότερον να γίνονται αι εκφορτώσεις και φορτώσεις εκ της ημετέρας παραλίας, όπου η αμαξωτή οδός είναι σύντομος και αρίστη και η αποβάθρα επίσης”.
Ορισμένα πράγματα κινούνται πέρα από προθέσεις και επιθυμίες, ως αποτέλεσμα διοικητικών και χωροταξικών ρυθμίσεων, αλλά και κοινωνικών μεταβολών.

• Ηλίας Μπιτσάνης Η περί μεταφοράς της έδρας του Νομού στο Νησί ιστορία, είναι απλώς ένας μύθος χωρίς τεκμηρίωση. Τα όσα τον ακολουθούν διαφέρουν κατά περίπτωση. Πολύ απλά από την εποχή του Καποδίστρια το Νησί και η επαρχία του ανήκαν σε διοικητικά σχήματα με πρωτεύουσα την Καλαμάτα. Με το Ι΄ Ψήφισμα της 13/4/1828 δημιουργήθηκε τμήμα Κάτω Μεσσηνίας με πρωτεύουσα την Καλαμάτα και Τμήμα Ανω Μεσσηνίας με πρωτεύουσα την Αρκαδιά (Κυπαρισσία). Στην Κάτω Μεσσηνία μεταξύ των άλλων ανήκαν και η επαρχία Καλαμών και η επαρχία Νησίου. Με το Διάταγμα “Περί της διαιρέσως του βασιλείου και της διοικήσεώς του” 6/4/1833 δημιουργήθηκαν οι νομοί που διαιρέθηκαν σε επαρχίες. Ο νομός Μεσσηνίας είχε πρωτεύουσα την Αρκαδιά (Κυπαρισσία) και μεταξύ άλλων δημιουργήθηκε επαρχία Καλαμών στην οποία συμπεριλήφθηκαν οι επαρχίες Καλαμών και Νησίου με πρωτεύουσα την Καλαμάτα. Το φθινόπωρο του 1835 μεταφέρθηκε η έδρα του νομού στην Καλαμάτα, σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας «Αθηνα». Με το Διάταγμα “Περί διοικητικού διοργανισμού του Κράτους” της 20/6/1836 διαλύθηκαν και πάλι οι νομοί και δημιουργήθηκαν Διοίκηση Μεσσηνίας (επαρχίες Καλαμών και Μεσσήνης) με πρωτεύουσα την Καλαμάτα, διοίκησις Πυλίας και διοίκησις Τριφυλίας.