Συγγενείς και φίλοι αποχαιρέτησαν σήμερα ένα σπουδαίο αγωνιστή της αριστεράς και της αυτοδιοίκησης, τον Παναγιώτη Παπαγιάννη. Στη μνήμη του αναδημοσιεύω ένα πολύ μικρό απόσπασμα από το αυτοβιογραφικό του σημείωμα που υπάρχει στα βιβλία του. Είναι το τμήμα που αφορά τη ζωή και τη δράση του στη Μεσσηνία μέχρι το 1946 όταν κυνηγημένος από παρακρατικούς και εθνοφύλακες κατάφερε να “δραπετεύσει” με πλοίο μέχρι τον Πειραιά και να αρχίσει μια νέα περίοδος διώξεων με φυλακές και εξορίες, αλλά και μια περίοδος με πλούσια κοινωνική και πολιτική δράση κυρίως στο πεδίο της αυτοδιοίκησης. Επέλεξα αυτό το απόσπασμα γιατί φωτίζει μια άγνωστη περίοδο της ζωής του και σχετίζεται με πρόσωπα και πράγματα της κατοχής και της αντίστασης στη Μεσσήνη και γενικότερα στη Μεσσηνία, καθώς ο ίδιος ήταν γραμματέας του Νομαρχιακού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ:

“Γεννήθηκα το 1932 στο Νησί (Μεσσήνη) της Καλαμάτας, τη “μεθυσμένη πολιτεία” του Σ. Πατατζή (αγροτεμπορικό κεφαλοχώρι)
– Το 1942 ορφάνεψα από πατέρα και ο κατά δέκα χρόνια μεγαλύτερος αδελφός μου όσο μεγάλωνα γίνεται πατέρας-φίλος μου και με μαθαίνει να αγαπάω τα βιβλία και το διάβασμα.
– Τα πρώτα μου θαυμαστά παιδικά δώρα ήταν η “Ελληνική Μυθολογία” και οι “Μεγάλοι Εφευρέτες” από τις παιδικές εκδόσεις “Ελευθερουδάκη”, δώρο του φοιτητή (!) αδελφού μου στην πρώτη επιστροφή από την Αθήνα στα 1931.
– Το πηγαίο παιδικό αίσθημα κοινωνικής δικαιοσύνης ενισχύεται με την ανάγνωση των “Αθλίων” του Ουγκώ και του “Αρχοντα του Κόσμου” του Δουμά” από ογκώδεις εκδόσεις του προηγούμενου αιώνα (κληρονομιά του πατέρα μου).
– Θυμάμαι πόσο με γοήτευαν τότε οι γκραβούρες της εικονογράφησης και η καθαρεύουσα της μετάφρασης Σκυλίτση.
Αργότερα ο Γκόργκυ γίνεται ο αγαπημένος μου συγγραφέας και καταβροχθίζω αχώνευτα τη σειρά των εκδόσεων “Ελευθερουδάκη” και τους αρχαίους Ελληνες συγγραφείς από τη βιβλιοθήκη του δικηγόρου πια αδελφού μου.
– Το μαρξιστικό βιβλίο το γνώρισα οπτικά στη μικρή βιβλιοθήκη ενός φίλου του αδελφού μου, αργότερα τριατατικού υπαλλήλου και στα 1936 σωρό στην ξελότζα του κήπου μας, όπου είχε κρύψει η τοπική οργάνωση του ΚΚΕ τη βιβλιοθήκη της (είχε αρχίσει η μεταξική δικτατορία).
Ακόμη σ΄αυτό το σημείο θέλω να σημειώσω πόσο, αργότερα, με βοήθησε η “Εισαγωγή στη Φιλοσοφία” του Θεοδωρίδη να βάλω τάξη σε όσα το διάβασμα και τα κοινωνικά ερεθίσματα μου είχαν σωρεύσει.

Τα κοινωνικά ερεθίσματα

Δίπλα μου σε κείνα τα χρόνια ξετυλίγονταν οι κοινωνικοί αγώνες και ο απόηχός τους και τα άλλα γεγονόταν τροφοδοτούσαν την παιδική και νεανική μου ευαισθησία.
– Από το γειτονικό σπίτι κάθε τόσο συλλαμβάνεται ο πατέρας του παιδικού μου φίλου Π. Πετρόπουλου, βενιζελικός απόστρατος ταγματάρχης της Εθνικής Αμυνας.
– Στα 1930 ο αδελφός μου στην τελευταία τάξη του Γυμνασίου αποβάλλεται από όλα τα γυμνάσια του κράτους.
– Οι αγρότες σταφιδοπαραγωγοί, διαδηλώνουν με μαύρες σημαίες και ο Τάσος Κουλαμπάς, αγροτικό στέλεχος του κομμουνιστικού κινήματος, είναι χαραγμένος στη μνήμη μου να βγάζει πύρινους λόγους και να διώκεται μαζί από τους αγρότες από την έφιππη χωροφυλακή με γυμνές σπάθες.
– Από τη γειτονική Καλαμάτα φτάνουν ο απόηχος της εξέγερσης των μυλεργατών, οι πυροβολισμοί της καταστολής και οι θρήνοι για τους νεκρούς εργάτες.
– Δικτατορία του Μεταξά. Συλλήψεις δημοκρατικών και κομμουνιστών. Αποβολές και συλλήψεις μαθητών, στην Καλαμάτα, το Μελιγαλά και σε άλλα γυμνάσια.

Πόλεμος – Αντίσταση

Τον Οκτώβρη του 1940 από την Καλαμάτα ξεπροβοδίζω μέσα σε παράξενα ενθουσιώδη ατμόσφαιρα πάνω σε ένα άσπρο άλογο, τον αδελφό μου, λοχία του λόχου πυροβόλων του 9ου Συντάγματος. Σε λίγους μήνες η μάνα μας μούσκευε με τα δάκρυά της το χαρτί που ανάγγειλε το θάνατό του… “έπεσε κλπ.” σφραγίδα, υπογραφή…
– Την άνοιξη του ‘41 γυρίζουν ασύνταχτοι και κουρελιασμένοι “οι ανίκητοι ηττημένοι” από την Αλβανία και τα οχυρά.
Αρχίζει η μεγάλη νύχτα της κατοχής.
– Τελειώνω το Γυμνάσιο το Γενάρη του ‘42 και με μια ομάδα συμμαθητές μου, με μηνιαίες “άδειες ανά δύο” των Ιταλικών αρχών κατοχής ταξιδεύουμε στην Αθήνα και “γραφόμαστε άνευ εξετάσεων” στο Πανεπιστήμιο. (Εγώ στη Νομική… έτσι χωρίς επιλογή).
– Γνωρίζουμε τα μεγάλα μάτια της πείνας, στα πρόσωπα των νεκρών που πέφτουν στους δρόμους και τα πεζοδρόμια, τα αγέλαστα γοτθικά πρόσωπα των Γερμανών, τους μαυραγορίτες, τα “χτυπήματα” στα κλειστά μπακάλικα από το πεινασμένο πλήθος και τρώμε τις πρώτες μερίδες του “σκουπόψωμου” του φοιτητικού μας δελτίου και κάποιυ ανιχνεύουμε τα πρώτα αντιστασιακά σκιρτήματα. Σε κάποια δέντρα “αχνοσαλεύουνε οι πρώτοι κρεμασμένοι”…
Επιστροφή στην επαρχιακή μας πόλη που αντέχει ακόμη την πείνα.
Γυρίσαμε… δέκα οκάδες ελαφρότεροι, ζωντανό δείγμα του τραγικού χειμώνα της Αθήνας.
Στην Αθήνα στην Κατοχή ξανανέβηκα αρχές του ‘43 και γύρισα σχεδόν αμέσως. Η Αθήνα αντιστεκόταν. Οι τοίχοι της μιλούσαν. Ετρωγα “μπλιγούρι” από τα συσσίτια της τότε αυλής του Χημείου με είσοδο από τη Μαυρομιχάλη.
Στην επιστροφή μου κουβάλησα “ανόητα” στα δεμένα μπατζάκια μου, αντιστασιακά έντυπα.

Στην Αντίσταση

Μέσα στο ‘42 (δεν θυμάμαι πότε ακριβώς) δένομαι οργανωτικά με την αντίσταση σε συνομωτική “τριάδα”. Ο Παναγιώτης ο Μπίρης (σκοτώθηκε αργότερα), ο Γιάννης Κορκονικήτας (δικηγόρος στην Αθήνα αργότερα) και εγώ.
Τον Οκτώβριο του ‘42 συμμετέχω στον κινηματογράφο “Εσπερος” στην πρώτη φοιτητική αντιστασιακή εκδήλωση υπό την κάλυψη “καλλιτεχνικής γιορτής” που συνοδεύτηκε με διωγμούς και συλλήψεις.
Στα 1943 ΕΠΟΝίτης πια, ανήκω στα “Τμήματα μόρφωσης και διαφώτισης” της επαρχιακής οργάνωσης.
Με τον ποιητή, αργότερα, Μέμο Παναγιωτόπουλο γράφουμε και τυπώνουμε σ’ ένα πρωτόγονο χειροποίητο πολύγραφο τα “Επαρχιώτικα Νειάτα”. Εδρα του ένα συκόσπιτο έξω από τη Μεσσήνη, μεμβράνες και μελάνι από την Καλαμάτα και χαρτί ό, τι βρίσκαμε… Θυμάναι το πρώτο “δημοσιογραφικό” σχόλιο που έγραψα με τίτλο “Αγαρηνοί” για τους ταγματασφαλίτες συνεργάτες των Ιταλογερμανών (είχνα αρχίσει οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, οι λεηλασίες στην “ελευθερωμένη” ύπαιθρο, οι διγωμοί, οι συλλήψεις και οι σκοτωμοί, οι εμπρησμοί σε σπίτια αντιστασιακών).
Ο ΕΛΑΣ συγκροτημένος πια (9ο Σύνταγμα) με ορμητήριο τον Ταΰγετο χτυπάει και χτυπιέται. Οργανώνεται η Λαϊκή Εξουσία και η δικαιοσύνη και το ΕΑΜ είναι αναμφισβήτητη έκφραση της παλλαϊκής εθνικοκοινωνικής συνείδησης. Πάλι του οι οργανώσεις του ΚΚΕ δένονται με την κοινωνία, μπολιάζονται και αυτές με τα εθνικο-δημοκρατικά ιδανικά και μπολιάζουν με τη σειρά τους τις σοσιαλιστικές ιδέες στην κοινωνία. Αργά αλλά σταθερά διαμορφώνεται σαν “κρατούσα ιδεολογία” η σοσιαλιστική ιδεολογία με κυριαρχούσα την κομμουνιστική συνιστώσα της.
Η “παρέα” του αδερφού μου τριαντάρηδες, επιστήμονες και υπάλληλοι της μικρής μας πόλης έχουν περάσει στο ΕΑΜ, και οι περισσότεροι συμμαθητές μου στην ΕΠΟΝ.
Σε μια συνδιάσκεψη στον Ταΰγετο για την παιδεία, στην οποία συμμετέχω σαν γραμματέας τότε του Νομαρχιακού Συμβουλίου, ξαναβλέπω μετά από χρόνια τους καθηγητές μου στο Γυμνάσιο Γεωργανά, Καρούνο και άλλους και συζητάμε για τη γλώσσα, το σχολείο εργασίας, την εκαπιδευτική μεταρρύθμιση, το σχολικό βιβλίο… στο χάσμα του σεισμού και του πολέμου.
Γραμματέας της ΕΠΟΝ εκεί είναι ο Αντώνης ο Στασινός (Πρόεδρος του Αρείου Πάγου αργότερα).

1944

Αχνοφέγγει πια η αυγή της αντιφασιστικής νίκης.
“Η νέα γενιά με ειρηνικό σταφάνι στο μέτωπο το κατακάθαρο¨(ΕΠΟΝίτικο τραγούδι) οραματίζεται το μέλλοον και “ένα κόσμο χωρίς πείνα, φόβο και άγχος”.
Παράλληλα ο αντιστασιακός αγώνας σκληραίνει.
Οι Γερμανοί με τους συνεργάτες τους τους “ταγματασφαλίτες” συγκρούονται με τον ΕΛΑΣ, καίνε χωριά, λεηλατούν, σκοτώνουν, συλλαμβάνουν και εκτελούν αδιάκριτα στη Μεσσηνιακή ύπαιθρο αντιστασιακούς και απλούς ανθρώπους. “Τραγουδάμε και πολεμάμε”…
Σ’ αυτή τη φάση το Νομαρχιακό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ στέλνει στην επαρχία “ένα κοριτσάκι μέσα σ’ ένα φουστανάκι” (ανδροκρατική (😉 έκφραση ΕΠΟΝιτών), για την καθοδήγηση του γυναικείου νολαΐστικου κινήματος, που γίνεται στην πορεία η αχώριστη συντρόφισσα στους κοινωνικούς αγώνες και τη ζωή μου.

Απελευθέρωση

Αύγουστο-Σεπτέμβριο του ‘44 οι Γερμανοί και οι Ταγματασφαλίτες εγκαταλείπουν την ύπαιθρο.
Στις 9 Σεπτέμβρη το 9ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣΣ χτυπάει την Καλαμάτα. Ο Ιταλός στρατιώτης Μάριος (αντάρτης του ΕΛΑΣ) επικεφαλής της πορείας εναλλάσσει στο ακορντεόν το “Εμπρός ΕΛΑΣ για την Ελλάδα…” με το “αβάντι πόπολο, παντιέρα ρόζα”.
Οργανώνεται η λαϊκή εξουσία, προκηρύσσονται εκλογές Αυτοδιοίκησης Α΄και Β΄βαθμού με τον κώδικα της ΠΕΕΑ για τις 29 Οκτώβρη 1944. Ερχεαι ο Π. Κανλλόπουλος σαν αντιπρόσωπος της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας και τα πρώτα πολεμικά των Εγγλέζων προσορμίζονται στο λιμάνι της Καλαμάτας…
Υψώνονται τα πρώτα σύννεφα…
Διαψεύδονται οι φήμες για συμφωνία “ζωνών επιρροής”, στη συνάντηση της Μόσχας..
“Ο αντιπρόσωπος της Βρετανικής Κυβέρνησης Λόου δηλώνει στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η Μ. Βρετανία και η Ρωσία στη σύσκεψη της Μόσχας δήλωσαν ότι δεν πρόκεται να δημιουργήσιυν χωριστές ζώνες επιρροής στα Βαλκάνια” (εφημ. “Ελεύθερη Μεσσηνία 27/10/44).
Προς τα μέλη του ΕΑΣΑΔ των ΕΕΕ και τα τάγματα Ράλλη: “σας δηλώνω εξ ονόματος της συμμαχικής αποστολής, η οποία συνεργάζεται με τους αντάρτες του ΕΛΑΣ, ότι καμία προστασία δεν θα δοθεί σε κείνους που εξακολουθούν να βοηθούν τους Γερμανούς” (Προκήρυξη του Τζων Μάλικαν, αντιπροσώπου της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής).
) Στρατηγός Σκόμπυ έχει οριστέι αρχηγός των Ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων.
Η πορεία έχει προσδιαγραφεί…
Εμείς “τυφλοί τ’ ώτα, τον τε νουν τα τ’ όμματα”, κυνηγοί της ουτοπίας βιώνουμε τη δυναμική της αδράνειας και την αντιστασιακή μας ευφορία.

Δεκέμβρης 1944

Δεκέμβρης, Βάρκιζα σηματοδοτούν την ήττα του λαϊκού κινήματος και μετά… αρχίζει ο ακήρυκτος εμφύλιος πόλεμος.
Στη Μεσσηνία αρχίζουν πάλι οι “εκκαθαριστικές επιχειρήσεις” στην ύπαιθρο όπου καταφεύγουμε και πάλι “παράνοιμοι¨και διωκόμενοι.
Διώκτες μας τώρα οι παλιοί συνεργάτες των γερμανών και η Εθνοφυλακή, με τις ευλογίες των Εγγλέζων, δέρνουν, συλλαμβάνουν, βασανίζουν, σκοτώνουν..
Τα θύματα είναι περισσότερα από της Κατοχής. Συλλαμβάνεται στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις η γυναίκα μου (παντρευτήκαμε το ‘47) βασανίζεται και την κλείνουν στις φυλακές Αλεξανδράκη στην Καλαμάτα.
Η μάνα μου κάνει το πρώτο μεταπελευθερωτικό “επισκεπτήριό” της στις φυλακές.
Οι “νησίδες ελευθερίας” και αυτοάμυνας της υπαίθρου σιγά-σιγά κλείνουν.
Στα μέσα του 1945 διωκόμε νοι και πυροβολούμενοι (με τον Β. Καλδή αν θυμάμξαι καλά) με μια “κλεμμένη” βάρκα από το Πεταλίδι της Πυλίας (ευχαριστώ σήμερα, καθυστερημλενα το νοικοκύρη της…) κωπηλατώντας διασχίσαμε το Μεσσηνιακό κόλπο νύχτα και προσορμιστήκαμε στους αλευρόμυλους της Καλαμάτας. Συνδέομαι με την οργάνωση της Καλαμάτας και δουλεύω “παράνομος” στη συνοικία Φυτιά. Εδρα μου είναι ένα υπόγειο με καταπακτή. Κάνω την τελευταία ¨περιοδεία μου” στις ΕΠΟΝίτικες οργανώσεις της Μεσσηναικής Μάνης – Καρδαμύλη, Ξοχώρι, Πλάτσα, Λίμποβα και επιστρέφω κυνηγημένος, μόνος, με 11ωρη πορεία από το παλιό τούρκικο “καλντερίμι”, με την παρηγοριά μιας “μπερέτας” στη ζώνη… Γραμματέας της ΕΠΟΝ Καρδαμύλης, τότε, ο μετέπειτα Εισαγγελέας Π. Ταρασουλέας, γνωστός και από τον τραυματισμό του από την “17 Νοέμβρη”!

Με το φορτηγό “Ιάκωβος”

Αρχές του 1946 με τη βοήθεια ενός συντρόφου ασυρματιστή του φορτηγού “Ιάκωβος” μια ομάδα κυνηγημένων κρυβόμαστε στο φορτίο και βγαίνουμε “ελεύθεροι” στον Πειραιά.
Η Αθήνα έχει γεμίσει πρόσφυγες καταδιωκόμενους από την ύπαιθρο χώρα”.

[Σκίτσο του Παναγιώτη Παπαγιάννη που φιλοτέχνησε στο χωριό Οξέ της Ικαρίας ο συνεξόριστος σπουδαίος Μεσσήνιος συγγραφέας Ομηρος Πέλλας (Οδυσσέας Γιαννόπουλος) από τον Πρόδρομο Τριφυλίας έγκλειστος των Γερμανών στο στρατόπεδο “Παύλου Μελά” και στη συνέχεια όμηρος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία, που έχει γράψει το συγκλονιστικό “Stalag VI C”]