[…] Από το Πόγραδετς φύγαμε και φτάσαμε σε μια περιοχή περιτριγυρισμένη από υψώματα. Ανάψαμε φωτιές και κάναμε ανάπαυση. Όμως μια παρέα στρατιωτών άρχισε να φωνάζει: «Πεινάμε, πεινάμε!». Κοντά σ’ αυτούς αρχίσαμε όλοι οι στρατιώτες να φωνάζουμε στους αξιωματικούς: «Τι μας φέρατε εδώ; Για να πολεμήσουμε ή για να πεθάνουμε απ’ το κρύο και την πείνα;». Τα τρόφιμά μας στον γιολιό (=σακίδιο) είχαν εξαντληθεί. Η κατάσταση ήταν απελπιστική. Τελικά ηρεμήσαμε πολύ θλιμμένοι. Την άλλη μέρα μας έδωσαν λίγο ψωμί και δυο τσιγάρα κι άρχισε ξανά η πορεία. Περάσαμε από την Κορυτσά μεσάνυχτα. Προχωρούσαμε, ξημέρωσε και το μεσημέρι σταματήσαμε. Ρίξαμε τους γιολιούς κάτω, βγάλαμε τις κουβέρτες και κοιμηθήκαμε σαν ψόφιοι. Έφυγε κάπως η κούραση. Άρχισαν τώρα να μας ταΐζουν καλύτερα. Μας προετοίμαζαν να μπούμε ξανά στης μάχης τον χορό.

Ξεκινήσαμε για την Κλεισούρα. Εκεί δώσαμε μάχη γερή και είχαμε και πολλά θύματα. Στήσαμε το πολυβόλο και το κάναμε να… κελαϊδάει! Εκεί σκοτώθηκε και ο ανθυπολοχαγός μας (του πυροβολικού). Σε μια στιγμή χρειάστηκε να πάω στο Τάγμα για ένα εργαλείο και είδα να φέρνουν εκεί έναν Ιταλό αιχμάλωτο. Ήταν σχεδόν παιδί αμούστακο! Παιδαρέλι! Βλέπω τότε έναν ημιονηγό να πιάνει τον αιχμάλωτο από τον λαιμό και να σηκώνει χέρι για να τον χαστουκίσει. Του κρατάω ευθύς το χέρι και του λέω: «Στον αιχμάλωτο, μωρέ, δείχνεις την παλικαριά σου; Αν το λέει η αφεντιά σου έλα πάνω στη μάχη!». Λίγο πιο κει ένας αξιωματικός κατσάδιαζε έναν στρατιώτη που είχε βγάλει τις μπότες του σκοτωμένου ανθυπολοχαγού μας και ετοιμαζόταν να τις φορέσει… Όμως, έφυγα γρήγορα και πήγα πάλι πάνω στο ύψωμα, όπου η μάχη είχε αγριέψει. Άρχισα να ανοίγω γρήγορα κιβώτια και να δίνω όλμους στον γεμιστή να οπλίζει το πολυβόλο και ο σκοπευτής να ρίχνει συνέχεια. Αλλά και οι Ιταλοί δεν υπολείπονταν. Σκόπευαν και έριχναν! Σκόπευαν και έριχναν! Σφύριζαν οι σφαίρες γύρω μας! Μες στον χαμό ακούω τον σκοπευτή να λέει: «Ωχ! ωχ!» και βλέπω το μάγουλό του ματωμένο. Τον διώξαμε για τον γιατρό. Το πολυβόλο έμεινε χωρίς σκοπευτή. Τότε μου λέει ο ανθυπολοχαγός του πεζικού: «Πιάσε εσύ το πολυβόλο!». Του απαντώ: « Εγώ έχω κάνει θητεία στο ναυτικό, στις μηχανές. Δεν ξέρω από πολυβόλο». Έτσι, προθυμοποιήθηκε να το χειριστεί ένας του πεζικού. Αυτός χειριζόταν πριν όπλο-πολυβόλο και μάλλον ζήτησε το πολυβόλο για λιγότερη ευθύνη, επειδή το οπλοπολυβόλο χτυπάει μπροστά, ανοίγοντας δρόμο για τους πεζούς, ενώ το πολυβόλο χτυπά πίσω απ’ τους πεζούς, προστατεύοντάς τους. Έπιασε, λοιπόν, το πολυβόλο ο όπλο-πολυβολητής, ενώ το δικό του το πήρε άλλος στρατιώτης, και άρχισε να ρίχνει κάθε τόσο ριπές. Την άλλη μέρα τον ακούω σε μια στιγμή να βγάζει κραυγή πόνου και να τινάζεται… τον πιάνω από την πλάτη και τότε ακούω τον ανθυπολοχαγό να φωνάζει: «κουράγιο, Αντώνη, κουράγιο!». Αλλά, τι κουράγιο να κάνει ο Αντώνης, που γούρλωσε τα μάτια και ξεψύχησε…Το πολυβόλο, που ζήτησε και του στάθηκε μοιραίο, το πήρε έπειτα στρατιώτης άλλος. Σε κάποια στιγμή βλέπουμε έναν Ιταλό να προχωρά σιγά σιγά την ανηφόρα. Ίσως να ήταν τραυματισμένος… «ρίχ’ του!» λέμε στον σκοπευτή. Ρίχνει αλλά αποτέλεσμα τίποτα. Λέει τότε ο ανθυπολοχαγός: «Σήκω πάνω, λοχία, και πιάσε το πολυβόλο!». Ο λοχίας σκόπευσε και με την πρώτη ριπή ο Ιταλός έπεσε ανάσκελα! Ρωτάει έπειτα ο ανθυπολοχαγός τον γεμιστή: «Ρίξατε καμιά ριπή απέναντι στην καλύβα, την καμουφλαρισμένη, που φαίνεται τ’ άνοιγμά της;» «όχι», λέει ο γεμιστής. «Ρίξε λοχία, στην καλύβα!» διατάζει ο ανθυπολοχαγός. Ρίχνει ο λοχίας κανά-δυο ριπές. Αυτό ήταν . Μέσα στην καλύβα ήταν το ιταλικό πολυβόλο, οπότε σταμάτησαν απ’ τους Ιταλούς οι ριπές.

Την άλλη μέρα αναζήτησα τον γιατρό, γιατί με είχε πιάσει μια φαγούρα και είχα ματώσει όλο μου το σώμα απ’ το ξύσιμο. Με εξέτασε ο γιατρός και μου έδωσε «φύλλο άδειας» για θεραπεία. Έτσι, έφυγα μαζί με τους άλλους τραυματίες για το ορεινό χειρουργείο. Με κράτησαν για νοσηλεία. Έμεινα εκεί τέσσερις-πέντε ημέρες. Πλενόμουν επανειλημμένα καθημερινά και αλειφόμουν με μια αλοιφή, που μου έδωσαν μέσα σ’ ένα μεγάλο μεταλλικό δοχείο. Φάνηκε πως θεραπεύτηκα. Τότε, έφυγα για το Τάγμα μου. Τους βρήκα σ’ ένα ύψωμα με μια απότομη πλαγιά που κατέληγε σε βαθιά χαράδρα. Με έβαλαν σκοπιά 12-2 τη νύχτα. Ψιλόβρεχε κι έκανε φοβερή παγωνιά. Κοιτάζοντας υποψιασμένα γύρω μου, βλέπω στο βάθος της χαράδρας κάτι αναλαμπές. Μου περνά απ’ το μυαλό η σκέψη, μήπως μας ετοιμάζουν οι Ιταλοί επίθεση νυχτιάτικα. Είχα μαζί μου και τέσσερις ιταλικές χειροβομβίδες, που μου ‘διναν κουράγιο. Και τότε με πλησιάζει ο διπλανός μου σκοπός και του λέω: «Εσένα πρώτη φορά σε βλέπω!» και μου απαντάει: «Πριν δυο-τρεις μέρες ήρθα. Ήμουν στο Νοσοκομείο, αλλά ήρθε εκεί ο Μεταξάς, μας είδε πολλούς και μας έδιωξε για το Μέτωπο». «Για κοίτα κάτω στη χαράδρα» του λέω. «Βλέπεις τα φωτάκια που αναβοσβήνουν; Λες να μας ετοιμάζουν επίθεση οι Ιταλοί; Αν μας επιτεθούν έχεις χειροβομβίδες;» «Έχω» μου είπε. «Ε! Ειδοποίησε και τον άλλο σκοπό να προσέχει. Και καθώς προχώρησε πιο πέρα, έπεσε όλμος και τον σκότωσε! Ευτυχώς… δεν έγινε τίποτ’ άλλο… Αργότερα, προχωρώντας στα χαμηλά του βουνού, έμαθα ότι οι αναλαμπές προέρχονταν από ένα είδος μεγάλων πυγολαμπίδων.

Όμως, ο πόλεμος συνεχιζόταν κι ο κίνδυνος παραμόνευε. Πιο πέρα σταματήσαμε κάτω από κάτι μεγάλα δέντρα. Όντας εκεί, οι Ιταλοί άρχισαν να μας χτυπάνε με όλμους. Ακούγονταν φωνές πόνου και κλάματα. Εγώ δεν είχα πλησιάσει ακόμα κοντά και γύρισα πίσω για να απομακρυνθώ, αλλά, συμπτωματικά συναντιέμαι με τον ταγματάρχη, με τον λοχαγό μας και με τη συνοδεία τους. «Ε! Εσύ πού πας;» λέει ο ανθυπολοχαγός. «Πάω να φέρω πολεμοφόδια» του απαντώ. «Άσε κάτω τον γιολιό», με διατάζει! Τον άφησα κάτω και έφυγα! Δεν ξαναγύρισα να τον πάρω. Απομακρύνθηκα αρκετά. Τότε συνάντησα τρεις-τέσσερις στρατιώτες, που είχαν ξαπλώσει για ύπνο. Κατάκοπος έκανα κι εγώ το ίδιο. Κουβέρτες βρήκα ελληνικές και ιταλικές από σκοτωμένους. Όσο για τον γιολιό…ας τον έχασα…δεν πειράζει, κι ας είχα μέσα και προσωπικά μου αντικείμενα…

Στη συνέχεια προχωρήσαμε για την Πρεμετή. Λίγο πριν φτάσουμε, μέσα στη νύχτα βλέπουμε αυτοκίνητα, που έρχονταν απ’ τα Τίρανα και θα πήγαιναν στρίβοντας στο Μπούμπεσι για τον Αυλώνα. Οι αξιωματικοί μας θέλησαν να διακόψουν το δρομολόγιό τους. Μπήκαμε σφήνα στην πορεία τους. Τρυπώσαμε μέσα σε αμπριά (=ορύγματα) προκατασκευασμένα. Οι Ιταλοί μας χτυπούσαν με όλμους και είχαμε τότε πολλά θύματα. Απογοητευτήκαμε και κάναμε τον σταυρό μας και για τη σωτηρία μας τάζαμε στους αγίους πολλά και διάφορα ο καθένας. Σε μια στιγμή λέω: «Σωπάστε, ρε παιδιά! Τίποτα δεν θα μας συμβεί!» Και τότε πέφτει ένας όλμος κοντά στην είσοδο της τρύπας, όπου στεκόμουν τελευταίος. Έξω είχαμε αφήσει τα όπλα μας και όλα γίνανε κόσκινο. Τα βλήματα του όλμου, αν σκορπούσαν ευθεία θα σκότωναν και ‘μένα και άλλους, αλλά σηκώνονταν σαν ομπρέλα καθώς χτυπούσαν πάνω στα τσουβάλια, που ήταν μπροστά απ’ το αμπρί, γεμάτα χώμα. Σκορπίζουν, λοιπόν, τα χώματα που ήταν στα τσουβάλια και με σκεπάζουν ολόκληρο. Μόνο το κεφάλι μου -με προσπάθεια- έμεινε έξω. Οι συνάδελφοι προσπάθησαν και με βγάλανε απ’ τα χώματα. Το χαλασμένο αμπρί μας το μερεμετίσαμε, αλλά χρειαζόταν κι άλλα τσουβάλια με χώμα, για να ‘ναι πλήρες. Όταν βράδιασε, βγήκαμε δυο-τρεις φαντάροι για σωματική ανάγκη. Εκεί που στάθηκα εγώ βλέπω δίπλα μου ένα τσουβάλι μισοχωμένο στο χώμα και λέω στον συνάδελφο: «Ένα τσουβάλι, ρε! Να το πάρουμε για το αμπρί.» Κι αυτός μου απάντησε: «Ασ’ το! Δεν είναι τσουβάλι, είναι πόδι νεκρού!».

Στην περιοχή μείναμε αρκετές μέρες. Είχαμε βάρδιες. Πότε μπροστά στ’ αμπριά, πότε πίσω, δεύτερη γραμμή αντίστασης. Ένα βράδυ, όταν ήμουν στη δεύτερη γραμμή μαζί με κάτι άλλους, πήγαμε πιο κάτω σ΄ ένα έρημο σπίτι, ανάψαμε φωτιά και ψήναμε καλαμπόκια. Όμως, μας κατάλαβε ο ανθυπολοχαγός, ο Ανδρεάδης και έρχεται σιγά-σιγά και, καθώς ήμασταν σκυμμένοι και ψήναμε τα καλαμπόκια, χτυπάει εμένα με το αλπίνι στην πλάτη και πέφτω σχεδόν λιπόθυμος, ενώ οι άλλοι το ‘σκασαν. Συνήλθα κάπως, μου έριξε κανά δυο αυστηρές ματιές και έφυγε. Το πρωί στο Προσκλητήριο με βλέπει και μου φωνάζει «Σαν σ’ αρέσει, ξανακάνε κοπάνα!» κι εγώ αυτομάτως του απαντώ: «Αυτό είναι το «ευχαριστώ» για την δικαιολογία που σου ‘φτιαξα στο Ιβάν;». Γύρω οι συνάδελφοι μάς κοιτούσαν ερωτηματικά. Αυτός έβγαλε ένα μολύβι και σημείωνε σ’ ένα δεφτέρι. Όλοι ζητούσαν να τους πω τι είχε συμβεί στο Ιβάν. Εγώ το αποσιώπησα, όμως σε ορισμένους φίλους αργότερα το είπα.

Η ιστορία της αρρώστιας μου με τη φαγούρα, δεν είχε φαίνεται ακόμα τελειώσει. Έτσι, ξαναπήγα στον γιατρό. Αυτός με δέχτηκε δύστροπα κι ήθελα να με διώξει χωρίς να με εξετάσει. Εγώ θύμωσα κι άρχισα τις απειλές. Αυτός τότε ρώτησε τον τόπο καταγωγής μου. Μετά την απάντησή μου, είπε πως η κατάσταση του πολέμου είναι πολύ δύσκολη, γιατί οι Γερμανοί μπήκαν στην Ελλάδα και προχωρούσαν για Θεσσαλονίκη και ΄μεις είμαστε αναγκασμένοι να συνθηκολογήσομε και να αρχίσει η Υποχώρηση. Μου συνέστησε να φύγω και να μην πω σε κανέναν τίποτα. Έφυγα και, όταν πήγα στο τάγμα, το δυσάρεστο νέο, είχε μαθευτεί. Εκεί ο υπολοχαγός μάς είπε ότι θα επιχειρήσουμε να πιάσουμε δεύτερη γραμμή αντίστασης, για να υποχωρήσουν και τα αδέρφια μας της πρώτης γραμμής με προστασία, ώστε να μην πάθουμε ό,τι έγινε στη Μικρασιατική Καταστροφή. Εμείς, όμως…όπου φύγει, φύγει… Ευτυχώς, είχα σ’ ένα σακίδιο κάτι κουραμάνες από έναν συνάδελφο φίλο, τον Αναστασιάδη. Τη νύχτα κοιμηθήκαμε όπως-όπως και το πρωί δεν βρήκα το σακίδιο! Η επιστροφή ήταν πολύ δύσκολη. Από βουνό σε βουνό… Όταν φτάσαμε στον κεντρικό δημόσιο δρόμο είδαμε πολύ στρατό να καταφτάνει εκεί. Όλοι στην Υποχώρηση! Σε κάποια στιγμή έρχεται ένας αξιωματικός καβαλάρης πάνω σ’ άλογο και μας λέει: «Παιδιά, κουράγιο! Περπατήστε, όσο πιο γρήγορα μπορείτε, για να πλησιάσουμε τα Γιάννενα! Δεκαπέντε χιλιόμετρα έξω απ’ την πόλη θεωρούμαστε αιχμάλωτοι!» Τότε επικράτησε πανικός! Πετάξαμε ό,τι άλλο βάρος είχαμε και κρατήσαμε μόνο τα όπλα. Προσπαθούσαμε να φτάσουμε στα Γιάννενα, όσο πιο γρήγορα γινόταν. Φτάνοντας εκεί πήγαμε στην πλατεία και παραδώσαμε τα όπλα. Τότε μάθαμε ότι αυτοκτόνησε και ένας αξιωματικός. (συνεχίζεται)

ΠΑΜΙΣΟΣ