Μια από τις μεγαλύτερες κινητοποιήσεις ιστορικά που έχουν γίνει στο Νησί, πραγματοποιήθηκε μετά το κίνημα στο Γουδί και τα συλλαλητήρια, όταν ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης αποδέχθηκε τους όρους των στρατιωτικών και σχημάτισε κυβέρνηση μετά την παραίτηση του Δ. Ράλλη. Λίγες ημέρες αργότερα γίνεται γνωστό ότι με νόμο που είχε ψηφιστεί ενωρίτερα, καταργούνται μια σειρά από Εφορίες και Ταμεία σε διάφορες περιοχές και μεταξύ αυτών και της Μεσσήνης που το έργο τους μεταφέρεται στην Καλαμάτα (1).
Και ενώ δόθηκε υπόσχεση πως το μέτρο αυτό δεν θα εφαρμοστεί, στα τέλη Φεβρουαρίου 1910 φθάνει στο Νησί τηλεγράφημα με το οποίο γίνεται γνωστό ότι κλείνουν Εφορία και Ταμείο. Η αντίδραση είναι πρωτοφανής και καταγράφεται ως ένα από τα πλέον έντονα γεγονότα στην ιστορία της πόλης. Συγκροτείται αμέσως ένοπλο συλλαλητήριο, για ώρες οι κρατικοί αξιωματούχοι που φθάνουν από την Καλαμάτα κρατούνται όμηροι και επιστρέφουν με τα πόδια μέχρι το Ασπρόχωμα καθώς οι γυναίκες λιθοβολούν το τρένο και καταστρέφουν τα βαγόνια.

“500 ΟΠΛΟΦΟΡΟΙ ΠΥΡΟΒΟΛΟΥΝ ΑΔΙΑΚΟΠΩΣ”

Η περιγραφή του ανταποκριτή της εφημερίδας “Θάρρος” (την οποία επιβεβαιώνουν Εισαγγελέας και Νομάρχης) είναι απόλυτα χαρακτηριστική για τον τρόπο που αντέδρασαν οι Νησιώτες: “Δια των οικονομικών νομοσχεδίων του τέως υπουργού των Οικονομικών κ. Ευταξία, επροτείνετο η κατάργησις δια λόγους οικονομίας του Ταμείου και της Εφορίας Μεσσήνης. Οταν εψηφίσθησαν τα νομοσχέδια διεμαρτυρήθησαν οι Μεσσήνιοι ότι δεν επέρχεται καμία οικονομία και μόνον καταστρέφεται η πόλις, εδόθη δ’ αυτοίς η υπόσχεσις ότι σιωπηρώς θα διατηρηθούν. Η νέα όμως κυβέρνησις εφαρμόζουσα τα μέτρα τούτα εζήτησε την κατάργησιν, δια την οποίαν προεκλήθη η εξέγερσις αύτη.
Την πρωίαν τηλεγραφικώς εγνώσθη εξ Αθηνών η κατάργησις του Ταμείου και της Εφορείας. Εκλήθη ενταύθα ο Εμπορικός Σύλλογος εις σύσκεψιν. Ο κόσμος κατάπληκτος το εμάνθανε και συνεκροτείτο και αιφνιδίως άπασα η πόλις ευρέθη επί ποδός.
Στιγμιαίως απεφασίσθη συλλαλητήριον, η συρροή εξηκολούθη. Οι συγκεντρωμένοι έπαιρνον και τα όπλα των και τινες επυροβόλουν. Συγκροτείται προχείρως επιτροπή από τους κ. κ. Πάστραν, Κορκονικήταν, Κροντήρην, Στυλιανόπουλον, Φεσσάν κλπ. Ολοι σπεύδουν εις το Ειρηνοδικείον. Ο Ειρηνοδίκης κ. Ζάγουρας τίθεται εις τας διαταγάς των. Τηλεγραφεί εις τας ενταύθα αρχάς.
Εξακολουθεί η συγκέντρωσις. Η πόλις ανάστατος και αλλοφρονούσα. Μαύραι σημαίαι άπειροι διαδηλούν το πένθος αυτής, 500 οπλοφόροι πυροβολούν αδιακόπως.
Ολη η πλατεία κατάπληκτος κόσμου. Περί τας 3 χιλιάδας υπολογίζονται οι διαμαρτυρόμενοι. Αναμένονται και εκ Μαυρομματίου και των πέριξ μερών. Ολοι φωνάζουν και διαμαρτύρονται. Εξωφρενισμός αληθής βασιλεύει. Εφ’ όσον παρέρχεται η ώρα επί τοσούτον η έξαψις επιτείνεται.
Αι αρχαί Νομάρχης κ. Αλεξανδρόπουλος, Εισαγγελεύς κ. Μανουσόπουλος και Μοίραρχος κ. Αθανασιάδης αναχωρήσαντες την μεσημβρίαν φθάνουν εκεί και βρίσκονται προ καταπληκτικού θεάματος. Πέριξ αυτών συγκεντρούνται χιλιάδες. Οι πυροβολισμοί χαλούν τον κόσμον κυριολεκτικώς.
Φωναί και διαμαρτυρίαι ουρανομήκεις ακούονται. Αι γυναίκες εν αλλοφροσύνη διαμαρτύρονται και οι πυροβολισμοί είναι αδιάκοποι. Αι αρχαί σπεύδουν εις το τηλεγραφείον και αναγγέλουν τα γεγονότα εις την Κυβέρνησιν τονίζουσαι ότι αναμένουν απάντησιν.

… ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΡΕΝΟΥ

Μετ’ ολίγον απαντά ο υπουργός των Εσωτερικών κ. Μαυρομμάτης ότι θα ληφθούν υπόψιν τα αιτήματα αλλά απαιτείται νομοθετική μέριμνα. Η απάντησις εξαγριώνει τον κόσμον και αι διαμαρτυρίαι και αι φωναί και οι πυροβολισμοί παρουσιάζουν απερίγραπτον φαινόμενον.
Από του τηλεγραφείου ομιλεί ο κ. Νομάρχης. Προσπαθεί να τους πείσει ο. κ. Εισαγγελέας αλλά δεν ακούουν τίποτε. Ο κ. Μανουσόπουλος και πάλι ομιλεί και κατευνάζει η έξαψις οπωσδήποτε. Αι αρχαί βρίσκονται προ αδιεξόδου. Τηλεγραφούν εκ νέου εις την κυβέρνησιν παριστώσαι ζωηρώς τα πράγματα.
Αι αρχαί δεν παύουν παντοιοτρόπως να τους πείθουν. Περί την 4ην μ. μ. κατελθούσαι του τηλεγραφείου μανθάνουν ότι είνε… αιχμάλωτοι.
Απόψε θα μείνετε εδώ, λέγουν εις τον Εισαγγελέα, ο οποίος απαύστως προσπαθεί να πείση τα σμήνη των οπλοφόρων.
Διευθύνονται εις σταθμόν. Ούτος έχει καταληφθή από χιλιάδας κόσμου. Εχει απαγορευθεί η επιτροπή των! Θα κρατηθούν όμηροι ώστε να… βιασθή η κυβέρνησις. Ο κ. Μανουσόπουλος ομιλεί και πάλιν προ του κρισίμου των πραγμάτων. Τονίζει ότι αυτοί είνε εις την διάθεσίν των, αλλά ούτο το θεωρεί άνανδρον, όπερ δεν δύναται να πιστεύση από τον ευγενή και γενναιόφρονα λαόν της Μεσσήνης. Ολοι ενθουσιάζονται υπέρ του κ. Εισαγγελέως και εν αλλαλαγμώ οδηγούν τας αρχάς προς το τραίνο.
Δίδουν τον λόγον των αι αρχαί ότι θα επιστρέψουν σήμερον και φεύγει το τραίνο. Αλλά η γραμμή έχει καταληφθή από γυναίκας, αι οποία λιθοβολούν και κατασπάζουν τα βαγόνια και αναγκάζεται το τραίνο να επιστρέψει. Αι αρχαί πηγαίνουν πεζή μέχρι Ασπροχώματος και επιστρέφουν το εσπέρας. Μένει δε μόνον ο κ. Αθανασιάδης.
Ο λαός εξακολουθεί εν εξάψει εν τη πόλει. Αναμένει την απάντησιν της κυβερνήσεως. Διαδηλοί δε ότι δεν θα διαλυθή εάν μη υποσχεθή η Κυβέρνησις ότι θα κάμη δεκτά τα αιτήματά του, να δατηρηθή το Ταμείον και η Εφορία.
Το εσπέρας είδομεν τας αρχάς, τον κ. Εισαγγελέαν και τον κ. Νομάρχην. Ο κ. Μανουσόπουλος εχαρακτήρισε ζωηρότατα τα διατρέξαντα. Περιέγραψε δε ταύτα ως ανωτέρω αφηγούμεθα αυτά, τονίσας την πρωτοφανή εξαγρίωσιν του λαού” (2).

ΔΙΑΒΕΒΑΙΩΣΕΙΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΙΧΜΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ

Το πρωί της επόμενης ημέρας φθάνει στο Νησί τηλεγράφημα του υπουργού Εσωτερικών Μαυρομμάτη με το οποίο γίνεται γνωστό ότι θα ληφθούν νομοθετικά μέτρα ώστε να παραμείνουν Εφορία και Ταμείο στο Νησί, ενώ απειλεί και με την “επιβολή του κράτους του νόμου: “Υπάρχει απόφασις προκατόχου κυβερνήσεως και ενθέρμως υποστηριζομένη γνώμη από υπηρεσίας υπουργείου Οικονομικών να διατηρηθώσι καταργηθείσα Εφορία και Ταμείον Μεσσήνης. Θα αναγραφή δε εν των προϋπολογισμώ και πίστωσις περί τούτου. Το αρμόδιον δε τμήμα έχεi και έτοιμον νομοσχέδιον προς τούτο. Αλλά τούτο γεννήσεται νομοθετικώς και ανάγκη νομοταγώς ο λαός Μεσσήνης να ποιήση τας παραστάσεις του. Αλλως δε και εκ των περιστάσεων εν αίς διατελούμεν παρίσταται μεγάλη ανάγκη γαλήνης. Εν πεποιθήσει επομένως ας αναμείνη λοιπού τας αποφάσεις της Κυβερνήσεως και της Βουλής δια να μη ευρεθή εις την ανάγκην η Κυβέρνησις να επιβάλη το κράτος του Νόμο. Προς τούτο δεν πρέπει να μετέλθητε παν μέσον προς καθησύχασιν των κατοίκων, αλλά και προς απόκρουσιν παντός ενδεχομένου και αποκατάστασιν της εννόμου τάξεως”.
Στο σχετικό ρεπορτάζ της εφημερίδας “Θάρρος” εκτός από τη γνωστοποίηση του τηλεγραφήματος, καταγράφονται κάποιες πλευρές της εξέγερσης με πολιτικές αιχμές και δίνονται με γλαφυρό τρόπο στιγμές και παραλειπόμενα της εξέγερσης: “Καθ’ ά μας γράφουν εκ Νησίου η προχθεσινή εξέγερσις θ’ αφήση εποχήν. Και οι ίδιοι οι Μεσσήνιοι απορούν πως έφθασαν εις τοιούτον σημείον εξεγέρσεως. Και το σπουδαίον δε ότι ο κόσμος συνήχθη αυτοστιγμεί. Ητο δε τρομακτικώς απερίγραπτον το θέαμα των γκραδοφόρων των αδιακόπως πυροβολούντων.
Αι τοπικαί αρχαί ευρίσκοντο εν… απαγορεύσει. Κανείς δεν τολμούσε να ξεμυτίσει. Ο Ειρηνοδίκης εσκέφθη κατ’ ευατόν προ στιγμήν να… συλλάβει τους πρωταιτίους, αλλά έδωκε τόπο στην οργή. Ούτε νόμος ίσχυε τότε, ούτε σκιά αυτού εφαίνετο πουθενά. Εφαίνετο μόνον η κυριαρχία η λαϊκή, εν επαναστατική όψει.
Και όντως το Νησί ευρίσκετο εν επαναστάσει. Το κράτος του νόμου προς στιγμήν κατελύθη και δεν έλειπον αι διαδίσεις, ότι ο εξηγριωμένος κόσμος θα εξετρέπετο εις βίαια μέτρα.
Αλλά η ταχεία μετάβασις των αρχών εντεύθεν παρέσχε ζωηράν διαβεβαίωσιν εις τους καοτίκους υπέρ των αιτημάτων των. Αι αρχαί πρωτού φθάσουν εις τον σταθμόν εγένοντο δεκταί… ενθουσιωδώς. Ομοβροντίαι πυροβολισμών και συρροή κόσμου υπεδέχθη το τραίνον.
Αι αρχαί κατεπλάγησαν ότι όλη η πόλις ευρίσκετο επί ποδός συν γυναιξί και τέκνοις. Πηγαίνουν εις τα διάφορα μέρη της πόλεως. Παντού πυροβολισμοί και μαύραι σημαίαι.
Οι πρόκριτοι διαμαρτύρονται κατά της Ανορθώσεως.
– Αυτά κάνει η Ανόρθωσις.
– Ημείς έχομε γράμμα του Ζορμπά.
– Θα το ιδούμε αν μονάχα για τα γαλόνια έγινε η Ανόρθωσις.
Λόγους επί λόγων εκφωνούν τόσον ο κ,. Νομάρχης, όσον ιδία ο κ. Εισαγγελεύς. Ο κ. Μανουσόπουλος δεν διεκρίθη μόνον εις τα έργα, αλλά και εις τους… λόγους. Τους εξεφούρνιζε και σημείωνε επιτυχίαν. Ενεθουσίαζε τα πλήθη και έτσι εγένετο δημοτικώτατος, ώστε αν ή ο υποψήφιος πληρεξούσιος.
Οταν εμυρίσθησαν ότι… ηχμαλωτίσθησαν, ότι θα κρατηθούν όμηροι, τάχασαν όλοι. Δεν θα πάθαιναν βέβαια τίποτε, αλλά ήτο κακό…
Τι να κάμουν; Πως θα τα καταφέρουν; Κρλισιμοι και δειναί αι περιστάσεις. Εις την ευλωττίαν και την πειστικότητα του κ. Μανουσοπούλου και αν σωθούν καλά, άλλως…
Και όντως λαμβάνει τον λόγον ο κ. Εισαγγελεύς και κάμνει επίκλησιν εις τα αισθήματά των και την φιλοτιμίαν των και σημειώνει επιτυχίαν, σωτηρίαν.
– Δεν σας ξέρουμε για άνανδρους, λέγει, να κρατείστε τρεις ανθρώπους οι οποίοι συμπονούμε σας. Ενθουσιασμός ακράτητος προκαλείται και ο κ. Εισαγγελεύς φέρεται εις τα χέρια και όλοι εις το τραίνο. Και ούτω φεύγουν και δεν λησμονούν.
Οι ψυχραιμότεροι εις την έξαψιν και τους αδιακόπου ςπυροβολισμούς εφοβούντο δυστυχήματα.
– Θα σκοτωθούμε εφώναζον τινές και πολλαί γυναίκες κατατρομαγμέναι έκλαιον.
Από πάσης γωνίας προεβάλοντο γκράδες και ομοβροντίαι πυροβολισμών εδόνουν αληθώς το έδαφος. Και όχι μόνον πυροβολισμοί αλλά και… μασκουλισμοί εξήπτον τον τρόμον. Ευτυχώς κανένα δυστύχημα δεν συνέβη και τώρα μένει μόνον η ανάμνησις των φοβερών και των τρομερών συμβάντων” (3).
Με την κινητοποίηση αποτράπηκε το κλείσιμο των υπηρεσιών και η μεταφορά του έργου τους στην Καλαμάτα, η κατάσταση εξομαλύνεται και η πόλη προσπαθεί να βρει το βηματισμό της στο δρόμο του αστικού εκσυγχρονισμού και σε διάφορα επίπεδα.

(1) “Εμπρος” 1/10/1909
(2) “Θάρρος” 26/2/1910
(3) “Θάρρος” 27/2/1910 – “Ανόρθωσις”, μια έννοια αφηρημένη, ήταν το κεντρικό σύνθημα του Κινήματος και ο συνταγματάρχης Πυροβολικού Νικόλαος Ζορμπάς ο επικεφαλής του. Η αναφορά στα γαλόνια έχει να κάνει με το γεγονός ότι πρωταγωνιστικό ρόλο στο Κίνημα έπαιξαν ομάδες υπαξιωματικών που ήταν δυσαρεστημένοι καθώς με κυβερνητικό νομοσχέδιο τον Απρίλιο του 1909 αποκλείονταν από την προαγωγή σε αξιωματικούς

[Στη φωτογραφία απόσπασμα από το δημοσίευμα της αθηναϊκής εφημερίδας “Σκριπ” 28/2/1910]