Στη διάρκεια της δημαρχοντίας του Ιωάννη Καρατζά από το 1879 μέχρι το 1883, στο Νησί κατασκευάστηκαν σημαντικά έργα για τα δεδομένα της εποχής. Και το “μυστικό” βρίσκεται σε ένα δάνειο από το Λιμενικό Ταμείο, το ποίο προκάλεσε συζητήσεις και αντιθέσεις στην πόλη και συνδέθηκε με την πολιτική και τον ανταγωνισμό Κουμουνδούρου – Τρικούπη. Σχετικά με το δάνειο, στα τέλη του 1882 στην εφημερίδα “Πάμισος” που εκδιδόταν στο Νησί, είχε στενή σχέση με τον Καρατζά και υποστήριζε τον Κουμουνδούρο, δημοσιεύτηκε ο απολογισμός για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε το δάνειο 60.000 δραχμών το οποίο είχε συναφθεί με το Λιμενικό Ταμείο, στον οποίο δίνεται απάντηση εμμέσως στις κατηγορίες για δύο δάνεια.

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΑΝΕΙΟΥ

Και η ανακοίνωση του δήμου αναφέρει τα εξής:

“Ο Δήμος Παμίσου εν και μόνον δάνειον συνωμολόγησεν εκ δραχμών εξήκοντα χιλιάδων, όπερ διετέθη ως εξής:

Εις αγοράν οικοπέδων προς ανέγερσιν Δημοτικής Αγοράς δραχμάς 7.967 ήτοι:

Εις Διον. Στυλιανόπουλον δραχμάς 2.700
Εις κληρονόμους Κ. Καλαμαριώτου δραχμάς 2.100
Εις Δημ. Γαϊτανάρον δραχμάς 1.000
Εις χήραν Ι. Χρονοπούλου δραχμάς 1.000
Εις κληρονόμους Τρικατζούλη δραχμάς 300
Εις Γ. Καλλιανέσην δραχμάς 230
Εις κληρονόμους Χατζίκου δραχμάς 224
Εις Μονήν Βουλκάνου δαρχμάς 213

Εις Κυριάκον Καλογήρου εργολάβον δια την ανέγερσιν των 18 καταστημάτων της αγοράς δραχμάς 26.959,33

Εις τον ίδιον εργολάβον δια την ανέγερσιν σχολείου των αρρένων δραχμάς 21.286,60

Εις τον αυτόν δια την κατασκευήν οχετών δραχμάς 1.156, 21

Εις τον αυτόν δια την κατασκευήν τμήματος της μεγάλης υπονόμου από εργαστηρίου αδελφών Μητσοπούλων μέχρι Καμαρινού Μπουφέα δραχμάς 591,4

Εις αμοιβήν μηχανικού δραχμάς 1.592 ήτοι:

Εις την σύνταξιν σχεδιαγραμμάτων και προϋπολογισμού της αγοράς καταστημάτων δραχμάς 250

Εις την παραλαβήν των ειρημένων καταστημάτων δραχμάς [ποσό δυσανάγνωστο]

Εις προϋπολογισμόν δαπάνης 40 θρανίων δραχμάς 50

Εις προϋπολογισμόν δαπάνης δι’ επισκευήν και καλλωπισμόν δημοτικών εργαστηρίων εν τη άνω πλατεία της αγοράς δραχμάς 112

Εις σχεδιάγραμμα και προϋπολογισμόν δαπάνης προς επέκτασιν της μεγάλης υπονόμου δραχμάς 178

Εις σχεδιάγραμμα και προϋπολογισμόν δαπάνης δι’ ανέγερσιν δημοτικών εργαστηρίων κατά την άνω πλατείαν της αγοράς δραχμάς 336

Εις σχεδιάγραμμα συνοικισμού της παραλίας δραχμάς 200

Εις δικαιώματα συμβολαιογράφου και Υποθηκοφύλακος δια την σύνταξιν των συμβολαίων του δανείου των 60.000 δραχμάς 282,20

Εις τους αυτούς δια την σύνταξιν του συμβολαίου του μη πραγματοποιηθέντος δανείου των 40.000 δραχμάς 172,20

Ητοι το όλον δραχμάς 60.004,08

Εκ του Γραφείου της Δημαρχίας” (1).

Από την ανακοίνωση προκύπτουν ενδιαφέρουσες ιστορικές πληροφορίες:
Πρώτον ότι σε αυτή την περίοδο κατασκευάστηκε και εξοπλίστηκε το δημοτικό σχολείο, το κτήριο του οποίου υπήρχε μέχρι και τη δεκαετία 1960-1970 και είχε αγοραστεί από την Αγροτική Τράπεζα το 1938. Δεύτερον ότι το οικόπεδο επί του οποίου κατασκευάστηκαν τα “δημοτικά μαγαζία” που υπήρχαν μέχρι το 1940 (δημοτική αγορά κατά τον απολογισμό) ανήκε σε ιδιώτες που αποζημιώθηκαν και περιήλθε στην ιδιοκτησία του δήμου. Τρίτον ότι την περίοδο αυτή άρχισε η κατασκευή μεγάλου αγωγού αποχέτευσης, ενδεχομένως αυτού που άρχιζε από το ύψος της (σημερινής) Εθνικής Τράπεζας και ακολουθώντας την (σημερινή) Τσούση κατέληγε στο βάλτο. Τέταρτον ότι κατασκευάστηκαν χαντάκια δίπλα στην άκρη των δρόμων για να φεύγουν τα νερά. Πέμπτον ότι το σχέδιο οικισμού δυτικά της Μπούκας έγινε με χρηματοδότηση του δήμου.

ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΔΑΝΕΙΟΥ

Την αμέσως επόμενη ημέρα δημοσιεύεται στην εφημερίδα “Ανόρθωσις” που εκδιδόταν την Καλαμάτα και υποστήριζε τον Τρικούπη, μια καταγγελία σχετικά με τα δάνεια που σκοπό είχε να υπερασπιστεί τον βουλευτή Περικλή Μπούτο ο οποίος είχε προσχωρήσει στο κόμμα του Τρικούπη και κατηγορήθηκε ότι επιχειρούσε να αποσπάσει δάνειο από το Λιμενικό Ταμείο για να δοθεί στους δήμους Οιχαλίας και Ανδανίας που ήταν η ιδιαίτερη περιφέρειά του: “Γνωστόν είναι ότι προς κατασκευήν λιμένος εν τη παραλία Μεσσήνης προ δεκαπενταετίας ήδη επεβλήθησαν πρόσθετοι φόροι, αι δε εισπράξεις μέχρι σήμερον αποτελούσι κεφάλαιον ανώτερον των 500.000 δραχμών.
Οταν πρό τινών ετών διετέλη δήμαρχος Παμίσου ο κ. Μερλόπουλος πρώτος εξάδελφος και φίλος του βουλευτού κ. Αντωνοπούλου, πολλαί ενέργειαι εγένοντο και πολλαί προσπάθειαι κατεβλήθησαν, ίνα ο Δήμος Παμίσου λάβη δάνειον πολλών χιλιάδων δραχμών εκ του λιμενικού ταμείου. Περί τούτου ωρισμέναι προτάσεις υπεβλήθησαν τη κυβερνήσει, πλην ευτυχώς εματαιώθησαν τα πάντα αντιστάντος του κ. Κουμουνδούρου πρωθυπουργού τότες όντος.
Κατά τας εκλογάς του 1879 εξελέγη δήμαρχος Παμίσου ο κ. Ιωάννης Καρατζάς. Ούτος μετά τινά χρόνον από της εκλογής του, ησθάνθη κάπως διάθεσιν να θέση χείρα επί των χρημάτων του ταμείου τούτου. Και όντως επέτυχε του σκοπού ενδώσαντος του κ. Κουμουνδούρου ως πρωθυπουργού. Οντως ο δήμαρχος Καρατζάς έλαβεν υπό το πρόσχημα δανείου εξήκοντα χιλιάδων δραχμών. Αφού ο κ. Καρατζάς διέθεσε τας δραχμάς αυτάς όπως γνωρίζουσιν οι κάτοικοι Μεσσήνης, ωρέχθη να κάμη δευτέραν αφαίμαξιν του λιμενικού ταμείου και δη έθετο τα πάντα εις ενέργειαν και επέτυχεν όπως η κυβέρνησις εγκρίνη έν άλλο δάνειον εκ στρογγυλ΄βων παλαιών δραχμών 40.000.
Η κυβέρνησις Κουμουνδούρου παρητήθη κατά Μάρτιον ενεστώτος έτους, η έγκρισις είχε δοθεί πλην τα χρήματα δεν είχε λάβει ο κ. Δήμαρχος. Πως δε κατόρθώθη να ληφθή η επιταγή εκ μέρους του δημάρχου, αλλά και πως κατωρθώθη ενεργεία του κ. Επάρχου να μη εξοφληθή η επιταγή, ταύτα πάντα τα παρατρέχομεν ως γνωστά εν Μεσσήνη. Χάριτες οφείλονται τω ανωτέρω Επάρχω, τω κ. Ταμία Μεσσήνης μη θεωρήσαντι την επιταγήν, και τω κ. Διευθυντή του Υποκαταστήματος της Τραπέζης μη εξοφλήσαντι αυτήν, διότι όντως εσώθη το δεύτερον δάνειον εκ των χειρών του κ. δημάρχου.
Το ζήτημα κατασκευής λιμένος εν Μεσσήνη είναι το δημοτικώτερον των ζητημάτων εν τη επαρχί ακαι ιδώις εν τη πρωτευούση Μεσσήνης. Ο δήμαρχος Καρατζάςμ ου αι ενέργειαι εγνώσθησαν, μη δυνηθείς να λάβη το δεύτερον δάνειον, ηναγκάσθη ν’ ανακοινώση εις το συμβούλιον, ότι παραιτείται του δευτέρου δανείου. Ομφακες έτσι εισίν. Λησμονήσας ο αγαθός δήμαρχος ότι ενώ ο κ. Επαρχος επανειλημμένως και δια προστίμου τον προσεκάλη να επιστρέψη την επιταγήν, αυτός απήντα εγγράφως προβάλλων τα κεκτημένα δικαιώματα του δήμου δυνάμει της εγκρίσεως.
Ηδη οι αποπειραθέντες να αρπάσωσι τα χρήματα του λιμένος πρώην δήμαρχος και λοιποί και μη δυνηθέντες και οι λαβόντες το εν δάνειον και μη κατορθώσαντες το δεύτερον αμφότερα αποτελούντα εκατόν χιλιάδας δραχμών, διαδίδουσιν ότι δήθεν ο βουλευτής κ. Μπούτος εργάζεται όπως εγκρίνει δάνειον υπέρ των δήμων Οιχαλίας και Ανδανίας και ούτως καταστρέψη την ιδίαν κατασκευήν λιμένος, ίνα τοιουτοτρόπως τον καταστήσωσι αντιδημοτικόν. Και οι μεν σουφρώσαντες τας εξήκοντα χιλιάδας δραχμών και μη κατορθώσαντες να λάβωσι και τας άλλας τεσσαράκοντα χιλιάδας έγραψαν τα περί ενεργειών δήθεν του κ. Μπούτου εις την εφημερίδα ο “Πάμισος”, οι δε προσπαθήσαντες και μη κατορθώσαντες το δάνειον αιτιώμενοι μάλιστα τον κ. Κουμουνδούρον, ετηλεγράφησαν εις τον κ. Αντωνόπουλον ότι πρόκειται να τεθή χειρ εις τα ιερά χρήματα του λιμένος, πρόκειται δηλονότι να εγκριθή δάνειον υπέρ των δήμων Οιχαλίας και Ανδανίας, κατ’ ακολουθίαν δε ο ανωτέρω βουλευτής, επηρώτησε πρό τινών ημερών τον αρμόδιον υπουργόν περί τούτου, ότε αμέσως ο βουλευτής κ. Μπούτος από της θέσεώς απήντησε ως εξής: “Κύριε Πρόεδρε όσα είπεν ο κ. συνάδελφός μου και επηρώτησε τον κ. υπουργόν αυτά ταύτα εγράφησαν και εις τας εφημερίδας, ότι πρόκειται δήθεν να δοθώσι χρήματα εκ του λιμενικού ταμείου Μεσσήνης εις τους δήμους Οιχαλίας και Ανδανίας ως δάνειον, δεν έχουσι αληθείας. Μοί δίδεται λοιπόν η ευκαιρία να διαψεύσω κατηγορηματικώς τας διαδόσεις και να βεβαιώσω τον συνάδελφον περί τούτου ίνα μείνη ήσυχος. Οι αντιπροσωπεύοντες τους δήμους Οιχαλίας και Ανδανίας δήμαρχοι, ενδιαφέρωνται πλειότερον παντός άλλου εις την κατασκευήν λιμένος εν Μεσσήνη”.
Συγχαίρω τω βουλευτή κ. Μπούτω, διότι ως δημόσιος ανήρ είπε τα δέοντα από του βήματος της Βουλής, απαξιώσας να κάμη λόγον περί των συκοφαντησάντων αυτόν εφημερίδων
Μεσσήνη 28 Νοεμβρίου 1882
Εις Μεσσήνιος” (2).

Πλούσιο το παρασκήνιο και φυσικά με τόση απόσταση και ελλειπή στις βιβλιοθήκες τα φύλλα των εφημερίδων της εποχής, δεν είναι ούτε εύκολο να διαπιστώσουν οι ερευνητές τι ακριβώς είχε συμβεί. Το σίγουρο είναι επίσης ότι έχουμε σημαντικές πληροφορίες: Πρώτον ο βουλευτής Αντωνόπουλος ήταν συγγενής του Μερλόπουλου και έτσι εξηγείται η σχέση αλληλοϋποστήριξης. Δεύτερον ενώ στην Καλαμάτα είχε ξεκινήσει η διαδικασία για την κατασκευή του λιμανιού, στο Νησί τα χρήματα “λίμναζαν” και οι τοπικοί παράγοντες προσπαθούσαν να τα εκμεταλλευτούν προς όφελός τους. Τρίτον οι πολιτικές συμμαχίες είχαν αλλάξει και ο Μπούτος είχε ήδη “βάση” οπαδών στη Μεσσήνη.

ΔΑΝΕΙΟ, ΥΠΟΘΗΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

Πολύ ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι ο Βασίλης Ν. Βεργόπουλος (3) βρήκε και δημοσίευσε τη σύμβαση του δανείου μεταξύ δήμου και Λιμενικού Ταμείου, από το οποίο έχει σημασία να διαβάσουμε ένα κρίσιμο απόσπασμα: “Ο Δήμος Παμίσου παρέχει εις ασφάλειαν του συνομολογουμένου τούτου δανείου το εν τη πόλει της Μεσσήνης και κατά την πλατείαν της επάνω αγοράς κείμενα δημοτικά οικόπεδα εξ ών θέλουσι ιδρυθή τα εν τω ψηφίσματι (σ. σ. του δημοτικού συμβουλίου) ιδρύματα, συνεχόμενα άπαντα και αποτελούντα έκταση εκ πήχεων τεκτονικών περί τας δύο χιλιάδας, συνορευόμεναν ανατολικώς με δρόμον της αγοράς, δυτικώς ωσαύτη με δρόμον των αλωνίων, αρκτικώς με αλώνια των Καλαμαριωτέων και Ιωάννου Καρτερολιώτου και μεσημβρινώς με πλατείαν της επάνω αγοράς και με δημοτικόν εργαστήριον Ιωάννου Γυφτέα: επί των οικοπέδων τούτων κείται και η δημοτική σχολή των αρρένων επί ενός εργαστηρίου κειμένου κατά την πλατείαν της άνω αγοράς της πόλεως Μεσσήνη, και το οποίον οκτώ έτη δικαιώνεται να νέμεται ο Ιωάννης Γυφτέας, συνορευομένου ανατολικώς με πλατείαν της επάνω αγοράς, δυτικώς με δρόμον αλωνίων, αρκτικώς τα άνω περιγραφέντα δημοτικά οικόπεδα και μεσημβρινώς με δρομίσκον και οικίαν των αδελφών Αλεξάνδρου και Νικολάου Γεωργακοπούλων επί δύο ομοίων εργαστηρίων κειμένων κατά την επάνω αγοράν της πόλεως Μεσσήνης συνεχόμενων μεν αλλήλων και συνορευομένων ανατολικώς με κληρονόμων Αναστασάκου Χατζιέκου εργαστήριον, δυτικώς με είσοδον οικίας του Βασιλείου (Δ(ίζη (😉, αρκτικώς με δρόμον της αγοράς Μεσσήνης, και μεσημβρινώς με οικίας του Βασιλείου (Δ)ίζη (😉 τους κληρονόμους Ιωάννου Αρτινού”.

Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΦΩΝΗΤΙΚΟΥ

Το σχέδιο του 1875 βοηθά στην “ανάγνωση” του συμφωνητικού και την “ανάπλαση” της περιοχής στην οποία σήμερα βρίσκεται η πλατεία. Κατ’ αρχήν “άνω αγορά” χαρακτηρίζεται η ανατολική πλευρά της (σημερινής) Μουλαβασίλη, δρόμος που ταυτίζεται με τον αναφερόμενο “δρόμο της αγοράς”. Ως “πλατεία άνω αγοράς” αναφέρεται ο ελεύθερος χώρος που σχηματίζεται από το “τρίγωνο” το οποίο “συνορεύει” σήμερα με την πλατεία δυτικά, με τη Μουλαβασίλη ανατολικά, με την Πολυτεχνείου νότια και το μικρό χώρο στον οποίο συγκλίνουν η πλατεία και η Μουλαβασίλη (πάνω σε αυτό βρίσκονται η Πειραιώς, η Εθνική και το παρκάκι). Ως “αλώνια” προσδιορίζεται ο χώρος της σημερινής πλατείας και του πάρκου, που τότε ήταν… αλώνια πραγματικά. Το δημοτικό σχολείο βρισκόταν βορειότερα του σημείου στο οποίο κατασκευάστηκε το κτήριο που το στέγασε μετά το 1830 και ανατολικά του εμφανίζεται ένας χώρος που ταυτίζεται με την θέση της “¨πλατείας”. Για κάποιο λόγο είχε εγκαταλειφθεί και είχε νοικιαστεί για μαγαζί από τον Γυφτέα που είχε 8χρονο δικαίωμα νομής. Ισως αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το νέο κτήριο (που υπήρχε μέχρι τις μέρες μας) κατασκευάστηκε νοτιότερα, στην άκρη του “τριγώνου”. Τα δημοτικά καταστήματα δεν κατασκευάστηκαν στο σημείο που είχε προσδιοριστεί αρχικά από το συμφωνητικό, αλλά απέναντι στο οικόπεδο που φαίνεται στην άκρη των “αλωνίων” που προέρχονταν από “εθνικά κτήματα”. Παρεπιπτόντως όπως φαίνεται υπήρχε η προβλεπόταν δρόμος στη δυτική πλευρά της (σημερινής) νότιας πλατείας απέναντι από την Γεωργιάδου. Είτε έκλεισε, είτε δεν άνοιξε και τελικά άνοιξε η… Οθωνος (28ης Οκτωβρίου σήμερα που τότε δεν προβλεπόταν να ενωθεί με τον κεντρικό δρόμο. Υπάρχει όμως το στενό δρομάκι που φαίνεται στο σχέδιο και περνάει μπροστά από το εστιατόριο Δημόπουλου και βγαίνει στην Οθωνος.

Και μια σημείωση: Οταν έγραφα το βιβλίο “Το Νησί” (Μεσσήνη) στο χώρο και το χρόνο” αγνοούσα τον συγκεκριμμένο δανειακό απολογισμό του Ιωάννη Καρατζά. Και θεώρησα ότι η αναφορά του Παρασκευόπουλου ότι επί δημαρχοντίας του το Νησί απέκτησε “λαμπράν δημοτικήν σχολήν αρρένων” ήταν λάθος και είχε να κάνει με την ίδρυση του “δημοτικού Γυμνασίου Μεσσήνης” που έγινε το 1890 επί δημαρχοντίας του αδελφού του Γεώργιου Καρατζά. Αναγκαία η επανόρθωση μετά τον εντοπισμό του δημοσιευόμενου τεκμηρίου.

[Στο απόσπασμα του σχεδίου 1875 που συνοδεύει την ανάρτηση, δεξιά είναι ο βορράς και στην κορυφή η δύση]

(1) “Πάμισος” 3/12/1882
(2) “Ανόρθωσις” 4/12/1882
(3) Βασίλη Ν. Βεργόπουλου “Το πρώτο μας σχολείο στο Νησί”