Φυσικά σχολείο χωρίς… φιλολογικά δεν γινόταν και εκείνη την εποχή έκαναν μαθήματα ακόμη και ορισμένοι θεολόγοι. Είναι τόσο μεγάλο το πλήθος που πολύ δύσκολα μπορείς να θυμηθείς καθηγητές και καθηγήτριες που δίδαξαν αρχαία, νέα ελληνικά, έκθεση και ιστορία. Ιδιαίτερα στα μεγαλύτερα χρόνια όταν πλέον το ενδιαφέρον είχε ατονήσει. Τελικά μέσα από έναν κυκεώνα συνεχών αλλαγών με μεγαλύτερη την επιστροφή από τη δημοτική στην καθαρεύουσα και από τον Τριανταφυλλίδη στο Τζάρτζανο και αλλαγών καθηγητών, όλο και… κάτι μας έμεινε. Προσωπικά δεν αντιμετώπισα προβλήματα σε όλη τη διαδρομή, άλλωστε υπήρχε η προσφυγή στις… μεταφράσεις και τα εκθεσολόγια όταν χρειαζόταν. Ξεκινήσαμε την πρώτη με δημοτική, ο Παναγιωτόπουλος που μας έκανε μάθημα ήταν φανατικός της καθαρεύουσας. Για την ακρίβεια δεν έκανε και τόσο μάθημα, ειρωνευόταν τη δημοτική που την αποκαλούσε “μαλλιαρή” κατά το έθος των καθαρευουσιάνων. Εκλινε τον “μεθυσμένο” με τη μέθοδο, ο μεθυσμένος, του σουρωμένου, τον ταβλιασμένο, ως σταφιδωμένε ή κάπως έτσι τέλος πάντων. Βγάλαμε την “Οδύσσεια” στη δημοτική, ωραίο παραμύθι και κατανοητό, υπήρχαν και κάτι ερωτήσεις που λίγο έφερναν στο “κρίσεως”, δεν υπήρχε καμία δυσκολία στις πρώτες εξετάσεις. Στη δευτέρα τα πράγματα άλλαξαν, μπήκαμε στα αρχαία και άρχισε το πανηγύρι των μεταφράσεων, “Ιλιάδα” στα αρχαία και αναδρομικά απέξω το “άνδρα μοι ένεπε μούσα πολύτροπον…”, το είχα πει τόσες φορές που το θυμάμαι από τότε. Κάπου εδώ πέσαμε στον Τσατσάκη, έπος, από τις ιστορικές φυσιογνωμίες παλιών καθηγητών που προλάβαμε. Απίστευτα περιστατικά, θρυλικές ατάκες, την πλήρωνε αυτός που δεν προλάβαινε να λακήσει ή να κρυφτεί. Τα μεγάλα παράθυρα στο νότο ήταν ιδανική λύση… εξόδου στο διάλειμμα και οι τιμωρίες ποικίλες. Σε μια φάση που είχαν ακουστεί όλα μετά το βροντερό “μουουου” των 60 περίπου αρρένων μαθητών, ένας συμμαθητής υπόδειγμα ήσυχίας άρχισε να βαδίζει προς την έξοδο (ο μοναδικός) και περνώντας χαιρέτησε μάλιστα “γειά σας κύριε καθηγητά”. Ανταπέδωσε ο μακαρίτης Τσατσάκης και με το που έκανε να φύγει του τραβάει μια στο σβέρκο που κόντεψε να εκτοξευτεί. Κάποιος έπρεπε να την πληρώσει, οι επιμελητές είχαμε κρυφτεί κάτω από τα θρανία γιατί ξέραμε τι μας περιμένει. Οι περισσότεροι σηκώνονταν για μάθημα με τη μετάφραση κάτω από το βιβλίο, μερικές φορές τα μπέρδευαν όταν τους έλεγε να μεταφράσουν ένα απόσπασμα και πηδάγανε αράδες αλλά ο καθηγητής δεν έδινε σημασία, έτσι και αλλιώς… σφαγμένους τους είχε όλους από χέρι στο πρώτο διαγώνισμα που έβαζε. Φυσικά γνώριζε πως όλοι σχεδόν έχουν κάτω από το θρανίο τη μετάφραση και όταν το παρακάναμε στη φασαρία, στο διάλειμμα πολύ απλά έβαζε τους επιμελητές και… απαλλοτρίωνε τα βοηθήματα, άντε μετά να πάρουν άλλα από του Χρονόπουλου και του Μοσχοβίτη που έκαναν χρυσές δουλειές. Θουκιδίδης, Δερκυλίδας και το “όρυγμα” παραστατικά με τα πόδια και τα χέρια, “πηγάδι βρε ζώα” στη μετάφραση και στο τέλος της χρονιάς… Πελοποννησιακός πόλεμος, κλαίγανε μανούλες. Συντακτικό από ένα παλιό τριμμένο τετράδιο που το έβγαζε από την κωλότσεπη και το συμβουλευόταν, θρυλικό το “βούλομαι τον παίδα φαγείν” και η διευκρίνηση μετά τα γέλια (καθόσον ήταν και… του φαγητού) “θέλω να φάει το παιδί ρε βόιδα, όχι να φάω εγώ το παιδί”. Πέθανε όταν πηγαίναμε στην τρίτη και συνεχίσαμε με έναν εξαιρετικό καθηγητή, το Γιάννη Καρακαϊδό. Εντελώς διαφορετικό κλίμα, αυστηρός και άκρως “ψαρωτικός”, δεν κουνιόταν φύλλο. Ακριβοδίκαιος με τους μαθητές, “μεταδοτικός” στο μάθημα αλλά και απαιτητικός. «Λυσίου Λόγος” “υπέρ αδυνάτου” και “ου πολλού δέω χάριν έχειν, ω βουλή, τω κατηγόρω, ότι μοι παρεσκεύασε τον αγώνα τούτον”. Είχαμε όμως και την… έκθεση όπου στη δευτέρα μας παρέλαβε ο Μιχαλακόπουλος και γινόταν μακελειό. Εβλεπες τετράδια “οργωμένα” με κόκκινο και παρατηρήσεις από εκείνες που δεν ξεχνάς ποτέ. Θυμάμαι την πλέον χαρακτηριστική σε συμμαθητή και καλό φίλο που δεν του είχε βάλει ούτε μια μολυβιά αλλά τον βαθμολόγησε με… μηδέν σημειώνοντας “η μεν φωνή, φωνή Ιακώβ, οι δε χείρες, χείρες Ισαύ”. Ξερός ο δικός μου, πολύ απλά του έλεγε πως έχει κάνει αντιγραφή από το εκθεσολόγιο, άντε μετά να το ξαναδοκιμάσει κανένας. Στην επόμενη τάξη Σπύρος Κρεμμυδάς. Νησιώτης, γνώριζε όλο τον κόσμο, και ο καθένας φοβόταν ότι θα φτάσει στον… πατέρα του η πρώτη παρατήρηση. Αυστηρός στο μάθημα, μας είχε βάλει τα δύο πόδια σε ένα παπούτσι. Και μετά πήραμε το δρόμο για το πρακτικό. Πιο χαλαρά τα πράγματα γεγονός που διευκόλυνε η παρουσία μιας εξαιρετικής κυρίας στα φιλολογικά μαθήματα, της Βλαχογιαννοπούλου. Ευγενής και προσήνης, φρόντιζε για όλους και προσπαθούσε να διευκολύνει με κάθε τρόπο τους μαθητές με το μικρότερο ενδιαφέρον στο μάθημα. Κατά σύστημα σήκωνε αμέσως μετά από μένα ένα συγκεκριμένο φίλο συμμαθητή και τον ρωτούσε ακριβώς το ίδιο ώστε να το έχει… φρέσκο και να απαντά για να δικαιολογεί τη βαθμολογία. Πολύ φιλική με τους μαθητές, ήταν ευτύχημα που βρέθηκε στην τάξη γιατί στην ουσία διευκόλυνε να ασχολιόμαστε περισσότερο τα μαθήματα της πρακτικής κατεύθυνσης. Και μετά “Αντιγόνη” στην τελευταία τάξη , με την Αθηνά Πάλλη – Παπαχαρίση, μια ξεχωριστή παρουσία στη σχολική μας ζωή, πνεύμα ελεύθερο και δημιουργικό όπως τουλάχιστον το εισέπραξα τόσο στο μάθημα όσο και στην προετοιμασία για τη σχολική παράσταση. Στις τελευταίες τάξεις στην έκθεση είχαμε νεότερες καθηγήτριες, την Παρασκευοπούλου στην Πέμπτη, τη Γεωργοπούλου στην έκτη. Μνήμες αμυδρές, εκείνη την περίοδο έκλεβε την παράσταση ένας άλλος φιλόλογος, ο μακαρίτης Γιώργος Κωνσταντόπουλος ο οποίος μας έκανε “Λογική”. Τον είχαμε “βασανίσει” και δεν είμαστε οι μόνοι. Σε εμάς όμως έγινε η ιστορία με το παπούτσι γυμναστικής που έσκασε στον πίνακα, ένα μακελειό σε εκείνη τη μικρή βορεινή αίθουσα, κρύψαμε την πετούγια που άνοιγε η πόρτα στο “κασελάκι” με τις ασφάλειες του ηλεκτρικού, κρατούσε το παπούτσι και το έδειχνε στον Πάλλη (γυμνασιάρχης) από το παραθυράκι λέγοντας “κύριε διευθυντά μοι εξετόξευσον υπόδημα”. Εισπράξαμε μια εβδομάδα αποβολή ο καθένας και φύγαμε κατά ομάδες για να μην διακοπεί η λειτουργία της τάξης. Υπήρχαν και άλλοι φιλόλογοι με τους οποίους είτε κάναμε λίγο καιρό μάθημα, είτε κάναμε ιστορία (Κρέπης, Κλείδωνα, Μουτζούρης). Αλλά και άλλοι που άφησαν εποχή αλλά δεν τους συναντήσαμε στο μάθημα, όπως ο Φώτης Δρακόπουλος. Ισως υπήρξαν και άλλοι ή άλλες που δεν συγκράτησε η δική μου μνήμη, κάποιοι φίλοι θα τους θυμίσουν και θα συμπληρωθούν σε… δεύτερη έκδοση. Οπως και νάχει πάντως… γράμματα μάθαμε παρότι περάσαμε από τις πιο διαφορετικές «σχολές” εκπαιδευτικών αντιλήψεων.