Από τον Ηλία Μπιτσάνη

Τα Αλώνια στο Νησί (Μεσσήνη) λίγο μετά το 1930 κατά τη διάρκεια του όψιμου αστικού μετασχηματισμού της πόλης, όταν άρχισε να διαμορφώνεται η σημερινή «διάταξη» του κέντρου της. Η θέση Αλώνια στη δική μου έρευνα συναντάται γραπτώς για πρώτη φορά το 1846 κατά τη διάρκεια του μεγάλου σεισμού που κατέστρεψε την πόλη και τα χωριά του κάμπου, όταν ο “έκτακτος ανταποκριτής” της εφημερίδας “Φίλος του Λαού” έγραφε:

“Κοπασάσης της ταραχής, οι άνθρωποι συνελθόντες εις εαυτούς κατ’ ολίγον, έτρεχον εις τους ημικρημνισμένους Ιερούς Ναούς, όθεν λαβόντες επ’ ώμων τας αγίας εικόνας, εξήλθον μετά των ιερέων εις την θέσιν Αλώνια, όπου εψάλη μεγάλη παράκλησις και όλη η επί απειλή σεισμού ακολουθία, ήτις επανελήφθη πολλάκις της ημέρας”. Η ονομασία (μεσαιωνικής προέλευσης η λέξη) οφείλεται στο γεγονός ότι από τα χρόνια της δεύτερης τουρκοκρατίας τουλάχιστον, οι γεωργοί άπλωναν για ξήρανση τα προϊόντα τους (όπως σταφίδα, σύκα, καλαμπόκι, φασόλια).
Επρόκειτο για δημόσιο χώρο καθώς ήταν και ακατάλληλος για οίκηση αφού εκεί κατέληγαν πολλά ρέματα και τον πλημμύριζαν την περίοδο των βροχών. Τέτοια ρέματα ήταν στη διαδρομή των σημερινών δρόμων Ελευθερίας, Αριστομένους, Παπαφλέσσα, κάτι που μπορεί να διακρίνει κάποιος και σήμερα παρατηρώντας το ανάγλυφο του εδάφους και τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά της όδευσης. Το χειμώνα η περιοχή πνιγόταν στα νερά και περί τα τέλη του 19ου αιώνα με δύο μεγάλους πετρόχτιστους αγωγούς ομβρίων επιχειρήθηκε η προστασία της. Ο ένας αγωγός ξεκινούσε από την Ελευθερίας και στο ύψος της πλατείας έστριβε στην Οθωνος, από εκεί στη Μερλοπούλου, στην Κολοκοτρώνη και μετά νότια του Αγιάννη. Τμήματα αυτού του αγωγού αποκαλύφθηκαν πρόσφατα κατά τις εργασίες ανάπλασης στην περιοχή της αγοράς. Ο άλλος αγωγός ξεκινούσε πίσω από το κτήριο της Εθνικής Τράπεζας και ακολουθούσε τη διαδρομή Μουλαβασίλη και μετά Τσούση μέχρι τα όρια της πόλης. Με την κατασκευή των δύο αυτών αγωγών έγινε δυνατή και η επέκταση του “ζωτικού χώρου” για την οίκηση.
Η περιοχή Αλώνια περιλάμβανε την σημερινή πλατεία, το πάρκο και το χώρο που κατασκευάστηκαν τα κτήρια της Εθνικής και της (πάλαι ποτέ) Αγροτικής Τράπεζας.
Στη φωτογραφία αυτός ο “αχανής” χώρος έχει αρχίσει και διαμορφώνεται. Το 1925 πληροφορούμαστε από τη “Σημαία” ότι η Κοινότητα πούλησε οικόπεδο στην Εθνική Τράπεζα: “Υπεγράφη ενταύθα μεταξύ του Προέδρου της Κοινότητος Φ. Βακαλόπουλου και του διευθυντού του υποκαταστήματος της Εθνικής Τραπέζης το σχετικό πωλητήριο συμβολαίου εκποιήσεως ενός κοινοτικού οικοπέδου, κειμένου παρά την μεγάλην πλατείαν της πόλεως, αφ’ ού θ’ ανοικοδομηθή μεγαλοπρεπές μέγαρον, χρησιμοποιηθησόμενον ως υποκατάστημα της Εθνικής Τραπέζης”. Οι εργασίες κατασκευής του κτηρίου ολοκληρώθηκαν το 1928.
Στη φωτογραφία δεξιά του κτηρίου της Εθνικής Τράπεζας διακρίνεται ένα ισόγειο το οποίο τότε στέγαζε το 1ο Δημοτικό Σχολείο της πόλης και φιλοξενούσε πλήθος κοινωνικών εκδηλώσεων όπως τους αποκριάτικους χορούς. Το 1939 το κτήριο πουλήθηκε στην Αγροτική και κάποια χρόνια αργότερα κατεδαφίστηκε για να κατασκευαστεί νέο.
Διακρίνεται ακόμη και η πρώτη διαμόρφωση του πάρκου. Η δενδροφύτευση έγινε με χρηματοδότηση από τον βουλευτή Αλέξανδρο Εμπειρίκο-Κουμουνδούρο, ο οποίος στις αρχές του 1928 έδωσε 100.000 δραχμές για το σκοπό αυτό. Οπως πληροφορούσε η “Σημαία” τότε “η ευρυτάτη πλατεία των αλωνίων, όπου ανεγείρεται το περικαλές Μέγαρον της Εθνικής Τραπέζης, θέλει μεταβληθή εις άλσος, όπερ συν τω χρόνω θ’ αποβή τρανόν ψυχαγωγικώτατον κέντρον”. Ορισε μάλιστα επιτροπή την οποία αποτελούν ο εκάστοτε πρόεδρος της Κοινότητας και ο εκάστοτε διευθυντής της Εθνικής Τράπεζας μαζί με τους Νικόλαο Ρούτση, Δημήτριο Γεωργόπουλο και Στέφανο Ζαλμά. Και έθεσε ως όρο να ξεκινήσουν οι εργασίες μέσα στο 1928.
Σειρά παίρνει και το ρολόι… χωρίς το ρολόι, το οποίο κατασκευάστηκε την ίδια περίοδο καθώς τον Οκτώβριο του 1929 δημοσιεύτηκε στις τοπικές εφημερίδες ο “απολογισμός κατασκευής του έργου αναθηματικής στήλης μετ’ ωρολογίου” που έγινε με χρηματοδότηση από τους Νησιώτες ττων Ηνωμένων Πολιτειών.
Απέναντι από το κτήριο του 1ου Δημοτικού Σχολείου διακρίνονται ορισμένα κτίσματα τα οποία φυσικά δεν υπάρχουν σήμερα. Πρόκειται για “δημοτικά μαγαζία” τα οποία βρίσκονταν ακριβώς στη νοτιοδυτική γωνία της σημερινής πλατείας και κατεδαφίστηκαν ή κάηκαν κάπου τη δεκαετία του 1940 (δεν έχει εντοπιστεί γραπτή πηγή γιαυτό το θέμα).
Δεν διακρίνονται δύο ακόμη στοιχεία στο αστικού μετασχηματισμού της πόλης:
1. Οι στύλοι του δημοτικού φωτισμού καθώς το Δεκέμβρη του 1927 διαβάζουμε στη “Σημαία” ότι “ο ηλεκτροφωτισμός της πόλεώς μας εν εκ των σπουδαιοτέρων ζητημάτων όπερ απησχόλησε την πόλιν μας επί 15ετίαν ελύθη πλέον. Η πόλις μας από διμήνου περίπου φωτίζεται επαρκώς και τακτικότατα […] Είναι βέβαιον ότι μέχρι τέλους Ιανουαρίου το πετρέλαιον και λοιπά είδη φωτισμού θα εκλείψουν”.
2. Η ανεμαντλία που είχε τοποθετηθεί στη νότια πλευρά του πάρκου και υπήρχε μέχρι τα νεότερα χρόνια. Οπως διαβάζουμε το καλοκαίρι του 1926 η Φιλοπρόοδος Ενωσις Μεσσήνης ανακοίνωσε ότι όλα τα χρήματα του ταμείου της και αυτά που μελλοντικά θα εξοικονομηθούν με διάφορες πρωτοβουλίες θα διατεθούν “δια την εγκατάστασιν μεγάλης ανεμαντλίας τελευταίου τύπου εις την πλατείαν των αλωνίων μέλλουσαν να υδρεύση ολόκληρον την πόλιν”.
Ως επιστέγασμα όλων αυτών ήρθε και η θρυλική “Οασις” μέσα στο πάρκο για την οποία το “Θάρρος” μας πληροφορεί τον Ιανουάριο του 1930 ότι “εις το καλλίτερον μέρος της γείτονος Μεσσήνης, εν τη κεντρική αυτής πλατείας σήμερον το εσπέρας θα γίνουν μεγαλοπρεπέστατα τα εγκαίνια του νέου αριστοκρατικού κέντρου “Οασις” διευθυνομένου από τους κ. κ. Σταύρον Βασιλάκην και Κ. Λαμπρόπουλον”.
Αστικός μετασχηματισμός αλλά δεν λείπουν και τα φτωχικά κτίσματα της εποχής όπως διακρίνονται πίσω από την Εθνική Τράπεζα και ορισμένα από αυτά έφτασαν μέχρι τις μέρες μας.
Βεβαίως ο αστικός μετασχηματισμός δεν εμπόδισε τη διεξαγωγή του εβδομαδιαίου παζαριού ζώων μέσα στο πάρκο και την πλατεία, το μόνο που κατάφερε ήταν να διώξει προς τα μπεζεστένια το παζάρι των ζώων κατά τη διάρκεια του πανηγυριού.
Μια φωτογραφία, πολλές ιστορίες για το γενέθλιο τόπο…