“Ξεχασμένη” καλλιέργεια στην περιοχή του Νησιού η κορινθιακή σταφίδα, αποτέλεσε σχεδόν για έναν αιώνα το προϊόν γύρω από το οποίο περιστράφηκε η κοινωνική και οικονομική ζωή, ενώ στην πόλη πραγματοποιήθηκαν ιστορικής σημασίας κινητοποιήσεις των παραγωγών της ευρύτερης περιοχής. Μετά τα μέσα του 19ου αιώνα η καλλιέργεια της σταφίδας και στην περιοχή του Νησιού γνώρισε θεαματική ανάπτυξη. Η μεγάλη ζήτηση και οι υψηλές τιμές οδήγησαν σε πολλαπλασιασμό των καλλιεργουμένων εκτάσεων, αλλά και σε συχνές κρίσεις στη συνέχεια.
Η περίοδος της μεγάλης σταφιδικής κρίσης η οποία χρονολογείται από το 1892 μέχρι το 1905 περίπου, υπήρξε η αφορμή εμφάνισης μεγάλων εκδηλώσεων αγροτικής διαμαρτυρίας με πρωταγωνιστές τους μικροϊδιοκτήτες σταφιδοπαραγωγούς της Πελοποννήσου. Επίκεντρο της εξέγερσης ήταν ο Πύργος όπου εξελίχθηκαν ακόμη και ένοπλες συγκρούσεις με καταστροφές δημοσίων κτηρίων κλπ. Λιγότερο έντονη ήταν η κρίση στην περιοχή της Μεσσήνης όποι οι παραγωγοί “ελαχιστοποιούσαν τις αρνητικές συνέπειες της σταφιδικής κρίσης, αφού παρήγαγαν και άλλα προϊόντα (λάδι, σύκα) και δεν ήταν απόλυτα εξαρτημένοι από τα έσοδα της σταφίδας” (1).
Στην περίοδο αυτή δημιουργήθηκε το περίφημο “σταφιδικό ζήτημα” που έγινε αντικείμενο συζήτησης πολλές φορές στη Βουλή, η οποία συγκρότησε ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή. Στην κοινοβουλευτική αυτή επιτροπή συμμετείχαν μεταξύ άλλων και οι βουλευτές Παν. Μερλόπουλος και Αντ. Καραντζάς (2). Ο Παν. Μερλόπουλος μάλιστα ανέπτυξε ιδιαίτερη δραστηριότητα για το θέμα αυτό και το 1895 εξέδοσε βιβλίο με τίτλο “Αγορεύσεις εν τη Βουλή κατά την πρώτην Σύνοδον της ΙΔ’ περιόδου επί της συζητήσεως των περί σταφίδος νομοσχεδίων” (3).
Οι παραγωγοί σταφίδας ιδιαίτερα στα χρόνια αυτά βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση. Γιατί πέραν των άλλων είχαν να αντιμετωπίσουν και το τοκογλυφικό σύστημα που επικρατούσε στις σταφιδοφόρες περιοχές της Πελοποννήσου: “Καθώς ο τόκος που ζητεί η Τράπεζα (σ. σ. Εθνική που είχε εγκατασταθεί στη Βόρεια Πελοπόννησο), είναι κατά πολύ κατώτερος της ελεύθερης αγοράς, η Τράπεζα δανείζει τον ιδιώτη χρηματιστή ή μεγαλέμπορο της Πάτρας π. χ. με 7% ή 8%, αυτός κατόπιν δανείζει τον έμπορο της Κυπαρισσίας προς 12% ή 15%, εκείνος με τη σειρά του δανίζει προς 18% ή 24% τον τοκογλύφο της Μεσσήνης, ο οποίος πιστοδοτεί την περιφέρειά του προς 20-38% ή και περισσότερο” (4).
Οι επιπτώσεις της κρίσης δεν ήταν οι ίδιες σε όλες τις περιοχές. Για παράδειγμα η Μεσσήνη είχε πολύ υψηλή παραγωγικότητα σε σύγκριση με άλλες περιοχές. Χαρακτηριστικά είναι τα αποσπάσματα αγόρευσης του βουλευτή Αιγίου Παναγιωτόπουλου, τον Ιούλιο του 1895. Οπως έλεγε στην Αιγιαλεία “… η σταφίς παράγεται επί των ξηροτέρων τόπων, επί τόπων αιχμηρών, οι οποίοι μετά μεγάλης δυσκολίας μετεβλήθησαν εις σταφιδώνας, επί των οποίων μόνον τριβόλια και ακάνθαι εφύοντο πριν. Κατά μέσον δε όρον χρειάζονται 3 στρέμματα ίνα παραχθεί μια χιλιάς. Στη Μεσσήνη όμως “… παράγεται η σταφίς επί ενός στρέμματος μιάμιση χιλιάς” (5).
Η περιοχή της Μεσσήνης όμως μειονεκτούσε γιατί η σταφιδοπαραγωγή της ήταν συνδεδεμένη με τη ρώσικη αγορά η οποία δεν αποτελούσε σταθερό κέντρο κατανάλωσης, όπως τονίστηκε στη συνεδρίαση της Βουλής τον Ιούλιο του 1895 (6).
Η κρίση όμως οδήγησε και σε συγκρούσεις τοπικών συμφερόντων, όπως φάνηκε στις συζητήσεις της Βουλής. Ετσι για παράδειγμα το Φεβρουάριο του 1895, η προτροπή για πρόωρο τρύγο από τους εμπόρους της Μεσσήνης προς τους ντόπιους παραγωγούς γίνεται αντικείμενο επικρίσεων από το βουλευτή Φλέσσα, σε μια αντιπαράθεσή του με τον βουλευτή Δαγρέ. Βασική αιτία ήταν οι αυξημένες τιμές πώλησης που πετύχαιναν οι έμποροι της Μεσσήνης “με τη διοχέτευση στην αγορά των πριμαρολίων σε βάρος των ποιοτήτων Πατρών και Πύργου, των οποίων οι τιμές έπεφταν αφού επωλούντο πολύ αργότερα (7).
Η κινητικότητα που αναπτύχθηκε γύρω από το σταφιδικό ζήτημα, οδήγησε στη δημιουργία του Σταφιδικού Συνδέσμου Μεσσηνίας το 1898 με σκοπό την προστασία του πολύτιμου αυτού προϊόντος για το Νομό. Στο πρώτο διοικητικό συμβούλιο του Συνδέσμου συμμετείχε σαν σταφιδοπαραγωγός και είχε τη θέση του αντιπροέδρου ο Γεώργιος Καρατζάς (8).

ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΑΠΟ ΠΕΡΟΝΟΣΠΟΡΟ

Το 1900 η παραγωγή καταστρέφεται από περονόσπορο λόγω συνεχών βροχοπτώσεων και οι ζημιές στο Δήμο Παμίσου χαρακτηρίζονται “απελπιστικαί” (9). Η κατάσταση των μικρών παραγωγών γίνεται απελπιστική, σημειώνονται συγκρούσεις με τη χωροφυλακή και στην πόλη πραγματοποιείται μεγάλο συλλαλητήριο: “Μεθ’ όλην την ενσκήψασα συμφοράν εις τον λαόν της Μεσσήνης, μεθ’ όλην την στυγνήν πενίαν την κατατρέχουσα αυτόν, μεθ’ όλην την προβάλλουσαν πείναν, ο υπερήφανος αυτός λαός εσίγησεν άχρι τούδε απεκδεχόμενος πιάν τινά σκέψιν της κυβερνήσεως προς ανακούφισιν των παθόντων εκ της θεομηνίας πληθυσμών.
Αλλ’ ήδη ότε η δημόσια ασφάλεια σαλεύεται, πλείστοι δε πεινώντων και γυμνητευόντων κτηματιώμν οδηγούνται εις τας πολιτικάς φυλακάς, ήδη τότε εγένετο απαρχή της διασαλεύσεως της δημοσίας τάξεως ένεκα της σύμβασης σπουδαίας συμπλοκής του εισπράκτορος και των χωροφυλάκων μετά των πολιτών εις τι χωρίον πέριξ της Μεσσήνης, καθ’ ήν ετραυματίσθησαν σοβαρώς οι χωροφύλακες, ήδη ότε οι οφειλέται προς το Δημόσιον ετράπησαν εις τα όρη φεύγοντες τα χωρία και τας πόλεις, ήδη ο λαός ούτος συνήλθεν εν πολυπληθεί συλαλλητηρίω εν τη πλατεία της πόλεως ένθα ηγόρευσεν ο ιατρός Κροντήρης και ο πρώην βουλευτής Μερλόπουλος. Ο κ. Μερλόπουλος υπέδειξε λυσιτελή μέτρα άτινα δέον να λάβη η κυβέρνησις προς πραγματικήν προστασίαν του απελπίσαντος λαού. Κύριον δε μέτρον υποδειχθέν υπό του κ. Μερλοπούλου είνε η εν Πάτραις συγκρότησις σταφιδικού πελοποννησιακού συνεδρίου αποτελούμένου εξ αντιπροσώπων των κοινοτήτων των παθουσών εκ της θεομηνίας επαρχιών, όπως ούτοι διασκεφθώσι περί των ληπτέων μέτρων υποδειχθησομένων προς την κυβέρνησιν προς ανακούφισιν των πενομένων πληθυσμών.
Ο λαός ποιούμενος έκκλησιν προς τα φιλελεύθερα υμών αισθήματα παρακαλεί όπως υποστηρίξητε τον δίκαιον αυτού αγώνα τπον συνδεόμενον προς την σωτηρίαν του αναξιοπαθούντος και εγκαταλειμμένου λαού, του παρέχοντος δια της εργασίας του και των φόρων του σπουδαίαν συμβολήν εις το κράτο ςκαι το ελληνικόν εμπόριον.
Η Επιτροπή: Γερασιμόπουλος δικηγόρος, Δ. Αλεβίζος ιατρός, Γ. Ζολώτας κτηματίας, Δ. Πετρόπουλος έμπορος, Θ. Βρεττός ιατρός, Ιω. Κορκονικήτας κτηματίας, Γ. Φάκωνας ιατρός, Δ. Αλμπάνης κτηματίας, Χαρ. Κάβετας έμπορος, Αλεξ. Παπασταθόπουλος έμπορος” (10).

ΤΟ ΜΟΝΟΠΩΛΙΟ

Και καθώς η κρίση της σταφίδας οξύνεται, οι αγροτικοί πληθυσμοί το 1903 βλέπουν την υπογραφή σύμβασης με αγγλική εταιρεία για τη δημιουργία μονοπωλίου ως σανίδα σωτηρίας. Ξεσπούν μεγάλες κινητοποιήσεις, γίνεται συλλαλητήριο στο Νησί και οι έμποροι της Μεσσήνης διαψεύδουν πως είναι εναντίον του μονοπωλίου: “Τηλεγράφημα εις τους αύτοθι σταφιδοκτήμονας εντεύθεν καθ’ ά αναγράφεται σήμερα, ότι σταφιδέμποροι και υπάλληλοι παρακρατήσεως Μεσσήνης και Μελιγαλά αντιδρώντες κατά του μονοπωλίου εματαίωσαν συλλαλητήρια των σταφιδοπαραγωγών υπέρ αυτού ψευδαίσταται και προέρχονται εκ κακοβουλίας, διότι και συλλαλητήριον πάνδημον εγένετο π΄ρο ημερών ενταύθα και ουδείς υπάρχει καθ’ όλην την επαρχίαν εναντίον του μονοπωλίου.
Οι έμποροι Μεσσήνης: Μιχαλόπουλος, Κόλλιας, Κρασσακόπουλος, Σχουμάχερ, Δ. Φωτόπουλος, Κοκκινόπουλος, Στρούμπος. Παπασταθόπουλος, Παπαδόπουλος, Κοντογιαννάκος, Μιχαλακέας. Αλμπάνης. Πετρόπουλος” (10)
“Απειλητικό” είναι το τηλεγράφημα προς το βουλευτή (επαρχίας) Μεσσήνης Νικολαΐδη: “Προς τον βουλευτήν κ. Νικολαΐδην απεστάλη το κατωτέρω τηλεγράφημα: “Εν τω χθεσινώ φύλλω της “Ακροπόλεως” μετ’ εκπλήξεως είδομεν την υμετέρων γνώμην αντιστρατευομένην εις την σύμβασιν του Μονοπωλίου. Η επαρχία της Μεσσήνης αποδοκιμάζει την στάσιν σας αν όντως ή αληθής. Δηλούμεν δε και δι’ υμών προς άπαντας τους αντιπροσώπους της επαρχίας Μεσσήνης ότι μετ’ αγωνίας αναμένομεν την ταχείαν ψήφισιν της συμβάσεως. Αλλως θεωρούμεν περιττήν την αντιπροσωπείαν σας εν τη Βουλή.
Κόλιας, Χόνδρος, Ρούτσης, Μακρυνιώτης, Αλμπάνης (και πλείσται άλλαι υπογραφαί)” (11).
Το σχέδιο τελικά ναυάγησε για πολλούς λόγους και η διαχείριση του προϊόντος συνεχίστηκε από τη Σταφιδική Τράπεζα μέχρι το 1905 και την “Ενιαία” από το 1905 μέχρι το 1924.

Λίγο αργότερα το 1903 πραγματοποιείται στην Αθήνα η ετήσια Σταφιδική Συνέλευση για τον ορισμό του παρακρατήματος, στην οποία από το Δήμο Παμίσου παίρνουν μέρος οι Δ. Φεσσάς και Α. Πολυχρονέας (12).

(1) Μ. Χουμεριανού “Αγροτική κρίση 1893-1905” (στο βιβλίο “Νεοελληνική κοινωνία – Ιστορικές και κριτικές προσεγγίσεις)
(2) “Μεσσηνιακά Νέα” φύλλο 82
(3) Μ. Φερέτου “Μεσσηνιακά 1969-1970”
(4) Β. Πατρώνη “Σταφίδα και αγροτική μεταρρύθμιση” (στο βιβλίο “Νεοελληνική κοινωνία – Ιστορικές και κριτικές προσεγγίσεις)
(5) Μ. Χουμεριανού, το ίδιο
(6) Μ. Χουμεριανού, το ίδιο
(7) Μ. Χουμεριανού, το ίδιο
(8) “Μεσσηνιακά Νέα”, φύλλο 54
(9) “Θάρρος” 16/6/1900
(10) “Εμπρός” 12/6/1900
(11) “Εμπρός” 14/4/1903
(12) “Εμπρός” 2/8/1903