Λίγο πριν το φετινό λιομάζεμα, θυμήθηκα το παλιό ελαιοτρι­βείο του Νησιού, «Ο ΠΑΜΙ­ΣΟΣ» ή «Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ», μέσα στο οποίο είχα περάσει κι εγώ κάποιες, ομολογουμένως, αξέχαστες παιδικές και νεα­νικές μέρες.

Στην αεροφωτογραφία του δορυφόρου της Google φαίνεται η θέση του μέσα στην πόλη του Νησιού.

Οι πιο παλιοί από μένα, αυτοί οι ελάχι­στοι που βρίσκονται ακόμη στη ζωή, θα θυμούνται αυτό το ελαιοτριβείο, αυτό το λιτρουβειό και πιθανόν κάποιες λε­πτομέρειες από τη δράση του. Αυτές οι λεπτομέρειες, αυτές οι πληροφορίες, που γράφτηκαν απ’ τον πατέρα μου, μαζί και με κάποιες άλλες προσωπικές του (οικογενειακές μας), το 1982, επτά χρόνια πριν φύγει για πάντα, αποτέλε- σαν τον κορμό αυτού του κειμένου…

Το 1937 (το πιο πιθανόν), ιδρύθηκε στο Νησί η «ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ – ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» από τους (με αλφαβητική σειρά) Αβαρλή Ιωάννη, Ζολώτα Στέφανο, Καρελά Απόστολο, Κούτη Ιωάννη, Κουτσαϊμάνη Βασίλη, Ποτηρόπουλο Σπήλιο, Σακελλαρόπουλο Αντώνη και Στασινάκη Αργύρη.

Ο πατέρας μου (Στασινάκης Αργύρης του Νικολάου), συμμετείχε στο εται­ρικό σχήμα προσφέροντας τις τεχνικές του γνώσεις και την εμπειρία του σχε­τικά με τα ελαιοτριβεία. Η εμπειρία του αυτή πιστοποιείται μέσα από το παρα­κάτω γρήγορο βιογραφικό του.

«Γεννήθηκε στη Θουρία το 1904 και άρχισε ν’ αποκτά τις γνώσεις του γύρω από τις μηχανολογικές εγκαταστάσεις από πολύ νωρίς και συγκεκριμένα απ’ το 1922, όταν πήρε μέρος, για πρώτη φορά, στην εγκατάσταση ελαιοτριβεί­ου στη Θουρία, ιδιοκτησίας Σταύρου Χριστόπουλου. Το 1923 γνωρίζεται με τους αδελφούς Πετεινάρη, ιδιοκτήτες μηχανουργείου στην Καλαμάτα και γίνεται συνεργάτης τους για πολλά – πολλά χρόνια. Από το 1923 μέχρι 1925 υπηρετεί στην Πολεμική Αεροπορία στο εργοστάσιο επισκευών κινητήρων στη Θεσσαλονίκη. Το 1927, μαζί με δύο άλλους συνεταίρους (Δημόπουλος και Νταλιάνης), κατασκευάζουν και λει­τουργούν ελαιοτριβείο στο Γαρδίκι και αλευρόμυλο στην Πολιανή (και τα δύο με πετρελαιοκίνηση). Το 1928 παράλλη­λα με τη λειτουργία των προηγούμενων συνεργάζεται με την εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων για την εγκατάσταση των μηχανημάτων στα οινοποιεία της Θουρίας και του Μελιγαλά και από το 1930 μετακομίζει στο Νησί, μετά από πρόταση του χημικού Αριστόδημου Φωτόπουλου, ανιψιού του Δημητρίου Μπιζίμη και αναλαμβάνει, ως πρώτος μηχανικός, τη λειτουργία του εργοστα­σίου παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος της Μεσσήνης, ιδιοκτησίας Μπιζίμη.

Το νέο ελαιοτριβείο, κατασκευάστη­κε, εξοπλίστηκε με τα πιο σύγχρονα μηχανήματα, εκείνης της εποχής, και λειτουργούσε με ηλεκτρικό ρεύμα της Ηλεκτρικής Εταιρίας Μπιζίμη, στην

Δεν γνωρίζω τη χρονολογία έναρξης της λειτουργίας του, από την καταγραφή διαφόρων γεγονότων όμως, συμπεραί­νω ότι πρέπει να ήταν το 1938.

Δούλεψε κανονικά το ελαιοτριβείο μέ­χρι την εισβολή των Γερμανών το 1941.

Κατοχή. Τέλος στο πετρέλαιο, έκλεισε η Ηλεκτρική Εταιρεία Μπιζίμη, ακινητοποιήθηκαν τα πάντα.

Μπροστά στην επερχόμενη πείνα, ο πατέρας μου αναζητούσε τρόπους λει­τουργίας του εταιρικού ελαιουργείου. Θυμήθηκε τη συνεργασία που είχε από το 1928 και μετά με την εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων, ιδιοκτησίας Παγκάρα. Η Οινοπνευματοποιία αυτή είχε εγκαταστήσει κοντά στη Βελίκα μιαν ατμομηχανή 40 ίππων, για την κίνηση του εναέριου σιδηρόδρομου, με τον οποίο μετέφερε λιγνίτη, από το λιγνιτορυχείο του Καινούριου Χωριού (σήμε­ρα Δάφνη), στην παραλία και από εκεί με μαούνες στην Καλαμάτ. Ο πατέρας μου την ήξερε αυτή την ατμομηχανή γιατί την είχε συντηρήσει κατά το πα­ρελθόν. Βρέθηκε η άκρη. Το μηχάνημα αυτό είχε περάσει στην ιδιοκτησία της Τράπεζας Αθηνών (προφανώς λόγω χρεών του αρχικού ιδιοκτήτη Παγκάρα), τα συζητήσανε και έναντι του πο­σού των 32.000 δραχμών αγοράστηκε από την εταιρεία ο «ΠΑΜΙΣΟΣ». Μετα­φέρθηκε με τα χίλια ζόρια και εγκατα­στάθηκε στο σταματημένο ελαιουργείο της εταιρείας στο Νησί, έγιναν οι σχε­τικές τροποποιήσεις και τον Οκτώβρη του ’41 ξεκίνησε κανονικά η λειτουργία του, με την ατμομηχανή πλέον να δίνει την κίνηση. Η καύσιμη ύλη ήταν, προ­φανώς, τα ξύλα. Λιγνίτης, κάρβουνα και τα παρεμφερή, εξαφανισμένα.

Η μεγάλη ιπποδύναμη της ατμομη­χανής ήταν ελκυστική, έτσι έγινε μια σκέψη να εγκατασταθεί και ένας αλευ­ρόμυλος, ο οποίος θα λειτουργούσε με την ατμοκίνηση. Την εποχή εκείνη στο Νησί υπήρχαν τρεις αλευρόμυλοι με πετρελαιοκίνηση, και οι τρεις σε ακι­νησία λόγω έλλειψης καυσίμων. Με τον ιδιοκτήτη ενός εξ αυτών, τον Γιάν­νη (δυστυχώς ο πατέρας μου είχε ξεχάσει το επώνυμό του το 1982, όταν έγραφε τις Αναμνήσεις του), η εται­ρεία «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» ήρθε σε συμφωνία και αγοράστηκε ο αλευρόμυλος έναντι του ποσού των 120.000 δρχ., εγκατα­στάθηκε το 1942 στο ελαιοτριβείο και ξεκίνησε αμέσως η λειτουργία του, λύ­νοντας έτσι ένα μεγάλο πρόβλημα των μικροκαλλιεργητών σιταριού και καλα­μποκιού, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να αναζητούν απομακρυσμένους νερό­μυλους για να αλέσουν και να εξασφα­λίσουν λίγο αλεύρι, ακόμη και για ένα καρβέλι ψωμί.

Η ιστορία όμως δεν σταματάει εδώ. Έχει και συνέχεια. Τα ξύλα (πρώτη ύλη καύσης) έπρεπε να έχουν κάποιες maximum διαστάσεις για να χωρούν στον «φούρνο» της ατμομηχανής. Ο τεμαχισμός με τσεκούρια και πριόνια ήταν χρονοβόρος και δύσκολος. Σε αναζήτηση πριονοκορδέλας βρέθηκε μια, ιδιοκτησίας Γαλανόπουλου κατοί­κου Καλαμάτας, η οποία ήταν εγκατε­στημένη σε περιοχή πλησίον της Τρί­πολης. Συμφωνήθηκε η αγορά της και μεταφέρθηκε στο Νησί, με ηρωϊκό τρό­πο, λόγω της κατάστασης που επικρα­τούσε (Κατοχή). Έτσι δημιουργήθηκε στον χώρο του ελαιοτριβείου μια μικρή μονάδα με διάφορες δραστηριότητες, που λειτουργούσε όλο το χρόνο, με κίνηση απ’ την ατμομηχανή. Την πριο­νοκορδέλα που εγκαταστάθηκε, τη χρη­σιμοποίησαν, εκτός των άλλων, και αυ­τοί που έφτιαχναν τσόκαρα (το ξύλινο μέρος) όπως επίσης σαγματοποιοί για τα σαμάρια και μαραγκοί για πρόχειρες κατασκευές.

1944. Τέλος της κατοχής. Τα πράγματα αρχίζουν να ξαναμπαίνουν στη θέση τους, ξαναλειτούργησε η ηλεκτρική εταιρεία στο Νησί και το ελαιοτριβείο Ο ΠΑΜΙΣΟΣ, άρχισε να λειτουργεί και πάλι με πετρέλαιο και με ρεύμα. Τέλος οι πολλαπλές δραστηριότητες. Έμεινε μόνο το ελαιοτριβείο.

Ο πατέρας μου άρχισε να ασχολείται με άλλα πράγματα και το 1955, παράλλη­λα με τις κύριες ασχολίες του, νοίκιασε από τους συνεταίρους του το λιτρου­βειό και το δούλεψε μόνος του μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60. Μετά τη χρονολογία αυτή τελείωσε και η εται­ρική του ιδιότητα στην «Ελαιουργική Αγροτική Εταιρεία Ο ΠΑΜΙΣΟΣ». Τέλος γι αυτόν και την οικογένειά μας «Ο ΠΑ­ΜΙΣΟΣ».

Άλλοι άξιοι Νησιώτες συνέχισαν να δουλεύουν το ελαιοτριβείο, που έκρυ­βε κάποια ιστορία μέσα του, χωρίς οι πολλοί να την γνωρίζουν .

Το ελαιοτριβείο «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ», που στάθηκε όρθιο στα δύσκολα χρόνια της κατοχής και βοήθησε κάποιους ανθρώ­πους με όλες τις δραστηριότητές του, σταμάτησε να λειτουργεί για πάντα το 2008, μετά από εβδομήντα χρόνια συ­νεχούς παρουσίας στο χώρο του Νησιώτικου λαδιού.

Περνούσανε τα χρόνια και στο μυαλό μου σφηνωμένο το «λιουτρουβειό» των νεανικών μου χρόνων. Ποτέ δεν μπόρεσα να το ξεχάσω. Το καλοκαίρι του 1997, σ’ ένα απογευματινό σεργιά- νι σε δρόμους και χώρους του Νησιού, βρέθηκα απέναντί του. Το φωτογράφι­σα για πρώτη φορά. Το ξαναφωτογράφισα το 2012. Το καλοκαίρι του 2016 πήγαμε με τον αδελφό μου, τον Παναγή να το φωτογραφίσουμε και πάλι.

Δεν υπήρχε.

Πριν λίγες μέρες το είχαν κατεδαφίσει. Ήταν Αύγουστος του 2016! Ογδόντα χρόνια μετά την κατασκευή του!

(Το κείμενο αυτό αποτελεί ένα μικρό τμήμα από μια δική μου έρευνα, που βρίσκεται σε εξέλιξη, σχετικά με τα παλαιά κτήρια του Νησιού, πολλά απ’ τα οποία έχουν κατεδαφιστεί.)

Σεπτέμβρης 2020

Νίκος Αργ. Στασινάκης