Λίγο πριν το φετινό λιομάζεμα, θυμήθηκα το παλιό ελαιοτριβείο του Νησιού, «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» ή «Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ», μέσα στο οποίο είχα περάσει κι εγώ κάποιες, ομολογουμένως, αξέχαστες παιδικές και νεανικές μέρες.
Στην αεροφωτογραφία του δορυφόρου της Google φαίνεται η θέση του μέσα στην πόλη του Νησιού.
Οι πιο παλιοί από μένα, αυτοί οι ελάχιστοι που βρίσκονται ακόμη στη ζωή, θα θυμούνται αυτό το ελαιοτριβείο, αυτό το λιτρουβειό και πιθανόν κάποιες λεπτομέρειες από τη δράση του. Αυτές οι λεπτομέρειες, αυτές οι πληροφορίες, που γράφτηκαν απ’ τον πατέρα μου, μαζί και με κάποιες άλλες προσωπικές του (οικογενειακές μας), το 1982, επτά χρόνια πριν φύγει για πάντα, αποτέλε- σαν τον κορμό αυτού του κειμένου…
Το 1937 (το πιο πιθανόν), ιδρύθηκε στο Νησί η «ΕΛΑΙΟΥΡΓΙΚΗ – ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» από τους (με αλφαβητική σειρά) Αβαρλή Ιωάννη, Ζολώτα Στέφανο, Καρελά Απόστολο, Κούτη Ιωάννη, Κουτσαϊμάνη Βασίλη, Ποτηρόπουλο Σπήλιο, Σακελλαρόπουλο Αντώνη και Στασινάκη Αργύρη.
Ο πατέρας μου (Στασινάκης Αργύρης του Νικολάου), συμμετείχε στο εταιρικό σχήμα προσφέροντας τις τεχνικές του γνώσεις και την εμπειρία του σχετικά με τα ελαιοτριβεία. Η εμπειρία του αυτή πιστοποιείται μέσα από το παρακάτω γρήγορο βιογραφικό του.
«Γεννήθηκε στη Θουρία το 1904 και άρχισε ν’ αποκτά τις γνώσεις του γύρω από τις μηχανολογικές εγκαταστάσεις από πολύ νωρίς και συγκεκριμένα απ’ το 1922, όταν πήρε μέρος, για πρώτη φορά, στην εγκατάσταση ελαιοτριβείου στη Θουρία, ιδιοκτησίας Σταύρου Χριστόπουλου. Το 1923 γνωρίζεται με τους αδελφούς Πετεινάρη, ιδιοκτήτες μηχανουργείου στην Καλαμάτα και γίνεται συνεργάτης τους για πολλά – πολλά χρόνια. Από το 1923 μέχρι 1925 υπηρετεί στην Πολεμική Αεροπορία στο εργοστάσιο επισκευών κινητήρων στη Θεσσαλονίκη. Το 1927, μαζί με δύο άλλους συνεταίρους (Δημόπουλος και Νταλιάνης), κατασκευάζουν και λειτουργούν ελαιοτριβείο στο Γαρδίκι και αλευρόμυλο στην Πολιανή (και τα δύο με πετρελαιοκίνηση). Το 1928 παράλληλα με τη λειτουργία των προηγούμενων συνεργάζεται με την εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων για την εγκατάσταση των μηχανημάτων στα οινοποιεία της Θουρίας και του Μελιγαλά και από το 1930 μετακομίζει στο Νησί, μετά από πρόταση του χημικού Αριστόδημου Φωτόπουλου, ανιψιού του Δημητρίου Μπιζίμη και αναλαμβάνει, ως πρώτος μηχανικός, τη λειτουργία του εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος της Μεσσήνης, ιδιοκτησίας Μπιζίμη.
Το νέο ελαιοτριβείο, κατασκευάστηκε, εξοπλίστηκε με τα πιο σύγχρονα μηχανήματα, εκείνης της εποχής, και λειτουργούσε με ηλεκτρικό ρεύμα της Ηλεκτρικής Εταιρίας Μπιζίμη, στην οποία εργαζόταν ο πατέρας μου.
Δεν γνωρίζω τη χρονολογία έναρξης της λειτουργίας του, από την καταγραφή διαφόρων γεγονότων όμως, συμπεραίνω ότι πρέπει να ήταν το 1938.
Δούλεψε κανονικά το ελαιοτριβείο μέχρι την εισβολή των Γερμανών το 1941.
Κατοχή. Τέλος στο πετρέλαιο, έκλεισε η Ηλεκτρική Εταιρεία Μπιζίμη, ακινητοποιήθηκαν τα πάντα.
Μπροστά στην επερχόμενη πείνα, ο πατέρας μου αναζητούσε τρόπους λειτουργίας του εταιρικού ελαιουργείου. Θυμήθηκε τη συνεργασία που είχε από το 1928 και μετά με την εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων, ιδιοκτησίας Παγκάρα. Η Οινοπνευματοποιία αυτή είχε εγκαταστήσει κοντά στη Βελίκα μιαν ατμομηχανή 40 ίππων, για την κίνηση του εναέριου σιδηρόδρομου, με τον οποίο μετέφερε λιγνίτη, από το λιγνιτωρυχείο του Καινούριου Χωριού (σήμερα Δάφνη), στην παραλία και από εκεί με μαούνες στην Καλαμάτα. Ο πατέρας μου την ήξερε αυτή την ατμομηχανή γιατί την είχε συντηρήσει κατά το παρελθόν. Βρέθηκε η άκρη. Το μηχάνημα αυτό είχε περάσει στην ιδιοκτησία της Τράπεζας Αθηνών (προφανώς λόγω χρεών του αρχικού ιδιοκτήτη Παγκάρα), τα συζητήσανε και έναντι του ποσού των 32.000 δραχμών αγοράστηκε από την εταιρεία ο «ΠΑΜΙΣΟΣ». Μεταφέρθηκε με τα χίλια ζόρια και εγκαταστάθηκε στο σταματημένο ελαιουργείο της εταιρείας στο Νησί, έγιναν οι σχετικές τροποποιήσεις και τον Οκτώβρη του ’41 ξεκίνησε κανονικά η λειτουργία του, με την ατμομηχανή πλέον να δίνει την κίνηση. Η καύσιμη ύλη ήταν, προφανώς, τα ξύλα. Λιγνίτης, κάρβουνα και τα παρεμφερή, εξαφανισμένα.
Η μεγάλη ιπποδύναμη της ατμομηχανής ήταν ελκυστική, έτσι έγινε μια σκέψη να εγκατασταθεί και ένας αλευρόμυλος, ο οποίος θα λειτουργούσε με την ατμοκίνηση. Την εποχή εκείνη στο Νησί υπήρχαν τρεις αλευρόμυλοι με πετρελαιοκίνηση, και οι τρεις σε ακινησία λόγω έλλειψης καυσίμων. Με τον ιδιοκτήτη ενός εξ αυτών, τον Γιάννη (δυστυχώς ο πατέρας μου είχε ξεχάσει το επώνυμό του το 1982, όταν έγραφε τις Αναμνήσεις του), η εταιρεία «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» ήρθε σε συμφωνία και αγοράστηκε ο αλευρόμυλος έναντι του ποσού των 120.000 δρχ., εγκαταστάθηκε το 1942 στο ελαιοτριβείο και ξεκίνησε αμέσως η λειτουργία του, λύνοντας έτσι ένα μεγάλο πρόβλημα των μικροκαλλιεργητών σιταριού και καλαμποκιού, οι οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να αναζητούν απομακρυσμένους νερόμυλους για να αλέσουν και να εξασφαλίσουν λίγο αλεύρι, ακόμη και για ένα καρβέλι ψωμί.
Η ιστορία όμως δεν σταματάει εδώ. Έχει και συνέχεια. Τα ξύλα (πρώτη ύλη καύσης) έπρεπε να έχουν κάποιες maximum διαστάσεις για να χωρούν στον «φούρνο» της ατμομηχανής. Ο τεμαχισμός με τσεκούρια και πριόνια ήταν χρονοβόρος και δύσκολος. Σε αναζήτηση πριονοκορδέλας βρέθηκε μια, ιδιοκτησίας Γαλανόπουλου κατοίκου Καλαμάτας, η οποία ήταν εγκατεστημένη σε περιοχή πλησίον της Τρίπολης. Συμφωνήθηκε η αγορά της και μεταφέρθηκε στο Νησί, με ηρωϊκό τρόπο, λόγω της κατάστασης που επικρατούσε (Κατοχή). Έτσι δημιουργήθηκε στον χώρο του ελαιοτριβείου μια μικρή μονάδα με διάφορες δραστηριότητες, που λειτουργούσε όλο το χρόνο, με κίνηση απ’ την ατμομηχανή. Την πριονοκορδέλα που εγκαταστάθηκε, τη χρησιμοποίησαν, εκτός των άλλων, και αυτοί που έφτιαχναν τσόκαρα (το ξύλινο μέρος) όπως επίσης σαγματοποιοί για τα σαμάρια και μαραγκοί για πρόχειρες κατασκευές.
- Τέλος της κατοχής. Τα πράγματα αρχίζουν να ξαναμπαίνουν στη θέση τους, ξαναλειτούργησε η ηλεκτρική εταιρεία στο Νησί και το ελαιοτριβείο Ο ΠΑΜΙΣΟΣ, άρχισε να λειτουργεί και πάλι με πετρέλαιο και με ρεύμα. Τέλος οι πολλαπλές δραστηριότητες. Έμεινε μόνο το ελαιοτριβείο.
Ο πατέρας μου άρχισε να ασχολείται με άλλα πράγματα και το 1955, παράλληλα με τις κύριες ασχολίες του, νοίκιασε από τους συνεταίρους του το λιτρουβειό και το δούλεψε μόνος του μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60. Μετά τη χρονολογία αυτή τελείωσε και η εταιρική του ιδιότητα στην «Ελαιουργική Αγροτική Εταιρεία Ο ΠΑΜΙΣΟΣ». Τέλος γι αυτόν και την οικογένειά μας «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ».
Άλλοι άξιοι Νησιώτες συνέχισαν να δουλεύουν το ελαιοτριβείο, που έκρυβε κάποια ιστορία μέσα του, χωρίς οι πολλοί να την γνωρίζουν .
Το ελαιοτριβείο «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ», που στάθηκε όρθιο στα δύσκολα χρόνια της κατοχής και βοήθησε κάποιους ανθρώπους με όλες τις δραστηριότητές του, σταμάτησε να λειτουργεί για πάντα το 2008, μετά από εβδομήντα χρόνια συνεχούς παρουσίας στο χώρο του Νησιώτικου λαδιού.
Περνούσανε τα χρόνια και στο μυαλό μου σφηνωμένο το «λιουτρουβειό» των νεανικών μου χρόνων. Ποτέ δεν μπόρεσα να το ξεχάσω. Το καλοκαίρι του 1997, σ’ ένα απογευματινό σεργιά- νι σε δρόμους και χώρους του Νησιού, βρέθηκα απέναντί του. Το φωτογράφισα για πρώτη φορά. Το ξαναφωτογράφισα το 2012. Το καλοκαίρι του 2016 πήγαμε με τον αδελφό μου, τον Παναγή να το φωτογραφίσουμε και πάλι.
Δεν υπήρχε.
Πριν λίγες μέρες το είχαν κατεδαφίσει. Ήταν Αύγουστος του 2016! Ογδόντα χρόνια μετά την κατασκευή του!
(Το κείμενο αυτό αποτελεί ένα μικρό τμήμα από μια δική μου έρευνα, που βρίσκεται σε εξέλιξη, σχετικά με τα παλαιά κτήρια του Νησιού, πολλά απ’ τα οποία έχουν κατεδαφιστεί.)
Σεπτέμβρης 2020
Νίκος Αργ. Στασινάκης
ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ στον ΠΑΜΙΣΟ 140
Σήμερα το πρωι πήρα την Εφημερίδα «Ο ΠΑΜΙΣΟΣ» και διαβάζοντας τα ωραία αφιερώματα για τον Β. κρεμμυδά έφτασα στην τελευταία σελίδα και διάβασα για το λιτρουβιό της εταιρείας όπως το έλεγαν, που γράφει ο φίλος ο νίκος ο στασινάκης, και αμέσως θυμήθηκα διάφορες ιστορίες που μου έλεγε ο πατέρας μου, που είχε δουλέψει κι αυτός εκεί με τον μαστραργύρη τον στασινάκη όπως τον έλεγε που τον αγαπούσε και τον θαύμαζε πολύ.
Ο πατέρας μου ήταν θερμαστής στην ατμομηχανή της εταιρείας την οποία «τά’ι’ζε» με καύσιμη ύλη και αμοιβή λίγες οκάδες αλεύρι ή λάδι και όπως μου έλεγε και γράφει και ο τάκης ο βαλαβάνης στο βιβλίο του κουβαλούσαν λιγνίτη απο κάποια «φλέβα» καπου στην πιλαλίστρα..
Μεταξύ των άλλων ιστοριών μου έλεγε και μια ιστορία στην κατοχή που οι γερμανοί κυνηγούσαν έναν να τον σκοτώσουν και αυτός βρήκε καταφύγιο με την ψυχή στο στόμα εκεί στο μύλο ..
Βοήθεια ρε παιδιά με κυνηγάνε οι γερμανοί θα με σκοτώσουν, έμειναν όλοι ξεροί χρόνος δεν υπήρχε και τότε τον αρπάζει ο πατέρας μου και τον πάει εκει που είχαν το κάρβουνο τον πετάει πάνω στα κάρβουνα τον κυλάει και με ένα τσουβάλι κάρβουνου τον χτυπάει και με την σκόνη τον έκανα κατάμαυρο κογκολέζο, όπως χαρακτηριστικά μου έλεγε, ρούχα μούτρα και του δίνει το καρότσι να κουβαλάει κάρβουνο στο λεπτό καταφθάνουν οι 2 γερμανοί φουσκωμένοι απο το τρέξιμο και τον αναζητούν ψάχνουν παντού αλλά αυτός έτσι μαυρισμένος ήταν υπεράνω πάσης υποψίας εκει βοήθησε και ο μπεσής (ισως πατέρας του πέτρου, ο νίκος θα γνωρίζει) ο οποίος μίλαγε γερμανικά; και τους είπε οτι δεν μπήκε κανένας μέσα εκεί και όλοι ειναι εργαζόμενοι και οι γερμανοί σκυλιασμένοι έφυγαν.
Στα μετεπειτα χρόνια ήταν πάντα ελαιοτριβείο και το θυμάμαι κι εγώ παλιά (πριν 50 60 χρόνια που πιτσιρικάδες πηγαίναμε με μια τεράστια φέτα ψωμί την καρφώναμε σε ένα λιόκλαρο κι απο μακριά γιατί δεν μπορούσαμε να πλησιάσουμε την καψαλάγαμε στη φωτιά που ζέσταινε το νερό για τις τσαντήλες και μετά πηγαίναμε στον καραβοκύρη (έτσι έλεγαν αυτόν που ήταν εκεί που μάζευε το λάδι) και μας το βούταγε στο φρέσκο και ζεστό λάδι και τρώγαμε κάτι που δεν έχω απο τότε ξαναφάει και που ίσως οι νεώτεροι δεν μπορούν να καταλάβουν που και να το είχαν τώρα δεν νομίζω να το έτρωγαν με τα λάδια να τρέχουν φοβούμενοι μη λερωθεί το smartphone ή και γιατί θα έχει πολλές θερμίδες..
Κατα τη λειτουργία του τις δεκαετίες ’60 και ’70 που θυμάμαι το είχαν ο χρονόπουλος ( ο ψαρρής) και ο σωτήρης ο παπαζερβέας που είχε τα τρακτέρ..
Ο δε τάκης ο βαλαβάνης κάθε φορά που μιλούσαμε στο τηλ μου έλεγε » σταυράκο πότε θα κατέβεις να πάμε να βγάλουμε την ταμπέλα από την εταιρεία γιατί δεν μπορώ να την βλέπω έτσι που κατάντησε ο πάμισος».
Αλλα λιοτρίβια στη μεσσήνη που θυμάμαι ήταν του δημητρόπουλου του πλειού του κοροβέση του μιχαλόπουλου (σαούλου ) του γεωργούτζου και αργότερα του νιόνιου του μιχαλόπουλου.
Δυστυχώς ο χρόνος τα καταφέρνει και αφήνει μόνο κάτι ψήγματα αναμνήσεων σκεπάζοντας τα πάντα με ένα ένα πέπλο λησμονιάς που κάποιες γραμμένες αράδες θα θυμίζουν στους νεώτερους κάποιες ιστορίες σαν κι αυτές..
Καλή σας νύχτα πατριώτες..
Σταύρο ειλικρινά με συγκίνησες και σ΄ ευχαριστώ για τα καλά λόγια που άκουσα για τον πατέρα μου…. Είναι πολλές οι θύμησες, πολλές οι εικόνες που δεν σβήνουν από μπροστά μου … Σε διαβεβαιώ ότι αυτό που ένιωθε ο πατέρα σου για τον πατέρα μου το ένιωθε και ο δικός μου για τον δικό σου….. Ο Μπεσσής , ναι ήταν ο πατέρας του μακαρίτη του Πέτρου . Σε παρακαλώ το βιβλίο του Βαλαβάνη θέλω, ( δανεικό προφανώς). Να τελειώσει τούτο που μας έχει βρει για να βρεθούμε να τα πούμε και να θυμηθούμε … Έχω πολλά… Γειά σου Σταύρο……..
Σταυρος Καλογεροπουλος
ναι νικο μου έτσι είναι και με το παραμικρό ερέθισμα η μνήμη αμέσως πέρνει φόρα ..
Ο πατέρας μου αναφερόμενος πολλες φορές στον μαστραργύρη τον πατέρα σου σχεδόν συγκινημένος έλεγε τα καλύτερα λόγια οταν δε περνούσαμε κάτω απο το σπίτι σας στην πριονοκορδέλα και τον έβλεπε έκαναν και οι δύο σα μικρά παιδιά σαν να γύριζε ο χρόνος πίσω τότε..
Ας είναι στα άγια οι ψυχούλες τους γιατί και οι δύο δεν έβλαψαν ποτέ κανένα…
Κάποια “ακίνητα” αποτελούν μνημεία συλλογικής μνήμης και παραμένουν έτσι ακόμη και μετά την καταστροφή τους. Και δεν μπορεί ως τέτοιο να θεωρηθεί το ελαιουργείο ο “Πάμισος”. Μια πολλή σημαντική κατάθεση του φίλου Νίκου Στασινάκη στην ομώνυμη εφημερίδα του συλλόγου και μια εξαιρετική βιωματική ανάρτηση του φίλου Σταύρου Καλογερόπουλου, έφερε στην επιφάνεια αυτό το στοιχείο συλλογικής μνήμης. Και αυτό γιατί γενιές και γενιές Νησιωτών, το είδαν να λειτουργεί και στη μνήμη όλων έχουν μείνει οι καψαλιστές φέτες βουτηγμένες στο φρέσκο λάδι.
Το πρόλαβα τη δεκαετία του 1960 από δύο θέσεις καθώς μετακινιόμασταν διαρκώς στο νοίκι: Από τη γωνία Μητροπολίτου Χρυσοστόμου και Καπετάν Κρόμπα (στα σπίτια Γαλανόπουλου και Μουτρουζάνου) και από τη Δαγρέ στο “γουρνοπάζαρο” (στο σπίτι Πανόπουλου). Το γεγονός αυτό δείχνει και την “εμβέλεια” στην οποία επηρέασε την πόλη το ιστορικό ελαιουργείο, που αποτυπώθηκε στο σχολιασμό της ανάρτησης του Σταύρου. Από τα σημεία εκείνα εξορμούσαμε τις περισσότερες φορές από περιέργεια για να δούμε τις τσαντήλες να τοποθετούνται στο πιεστήριο (αν δεν με απατά η μνήμη ήταν μπαίνοντας ακριβώς αριστερά) και να τρέχει το λάδι. Και κάποιες φορές με “μέσον” για να δοκιμάσουμε το καψαλιστό ψωμί με το λάδι (κάπου στα δεξιά μπαίνοντας και προς το κέντρο θυμάμαι να καίει μια μεγάλη φωτιά). Και μάλλον περισσότερο έντονα θυμάμαι τη μεταβατική περίοδο που άλλαξε η εταιρική σύνθεση όπως αναφέρει ο Νίκος.
Είναι τόσο καλά γραμμένα τα κείμενα του Νίκου και του Σταύρου που δεν θα χρειαζόταν να γράψω και εγώ ένα ακόμη, άλλωστε όλα αυτά ήταν “μια στιγμή” στο χρόνο. Ομως υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία σχετικά με την ίδρυση του ελαιουργείου, η οποία αποτυπώνει και το κοινωνικό κλίμα, και τις συνθήκες επεξεργασίας του ελαιοκάρπου και την αγωνία των παραγωγών για την ποιότητα του ελαιολάδου.
Το ελαιουργείο λειτούργησε για πρώτη φορά το 1938 ως εταιρικό ελαιουργείο της “Αγροτικής συντροφίας”.
Στις 7 Αυγούστου 1938 εντοπίζουμε ένα σχόλιο της “Σημαίας” η οποία καταγγέλει ότι ετοιμάζεται να λειτουργήσει νέο ελαιουργείο στο κέντρο της πόλης και ζητάει την παρέμβαση του Νομάρχη, εκφράζοντας προφανώς την αντίθεση ιδιοκτητών ελαιοτριβείων στο Νησί, χωρίς να φαίνεται κάτι τέτοιο: “Εις το κέντρον της γείτονος Μεσσήνης, παρά το παλαιόν ταχυδρομείον, εγκαθίσταται ελαιοπιεστήριον το οποίον θα λειτουργήση εφέτος. Πολλοί περίοικοι μας γράφουν και διατυπώνουν παράπονα εναντίον της ενεργείας αυτής η οποία μέλει να έχει πολλάς συνεπείας δυσαρέστους δι’ αυτούς. Πράγματι λέγουν, η λειτουργία του εργοστασίου αυτού εκτός του θορύβου τον οποίον θα προκαλή και ο οποίος θα είναι ανυπόφορος, μέλει να αποτελέση και εστίαν όχι εξυπηρετικήν της υγείας των πέριξ κατοίκων, λαμβανομένης υπ’ όψιν της παντελούς ελλείψεως υπονόμων. Ευρίσκομεν δικαιολογημένην την διαμαρτυρίαν και θέτομεν τα παράπονα υπ’ όψιν του κ. Νομάρχου, διότι ασφαλώς η άδεια δεν θα εδόθη καλώς υπό της αρμοδίας υπηρεσίας, αφού πρόκειται περί του κέντρου της πόλεως”.
Από το υπουργείο απάντησαν ότι θα κάνουν έλεγχο αλλά η εφημερίδα επανέρχεται με νέο σχόλιο στις 28 Αυγούστου 1938 και αυτή τη φορά γίνεται καθαρό ότι πρόκειται για διαμαρτυρία ιδιοκτητών ελαιοτριβείων που εκφράζουν φόβους χρεωκοπίας μετά τη λειτουργία νέου ελαιοτριβείου: “Εις την γείτονα Μεσσήνην πρόκειται να εγκατασταθή ως πληροφορούμεθα, και έτερον ελαιουργείον, προστιθέμενον εις τα οκτώ υπάρχοντα τοιαύτα, τα οποία και απολύτως συγχρονισμένα είναι και πλέον ή επαρκή δια την εξυπηρέτησιν των ελαιοπαραγωγών του τέως Δήμου Παμίσου. Περί του ασκόπου και επιβλαβούς της εγκαταστάσεως του ελαιοπιεστηρίου τούτου έγραψε προ πολλού η “Σημαία”, υπογραμμίζουσα την δυσφορίαν που προκαλεί η ανέγερσίς του εις κεντρικώτατον σημείον της πόλεως, παρά πάντα κανόνα πολεοδομικής τάξεως. Ελαβε δε η εφημερίς μας απάντησιν του σχολίου εκείνου, του αρμοδίου υφυπουργείου διατάξαντος τα δέοντα. Καλόν θα ήτο επομένως εφ’ όσον εξαρτάται από τον φιλαγρότην μας κ. Νομάρχην, όπως απαγορευθή η εγκατάστασις και νέου ελαιουργείου εν Μεσσήνη, γνωστού όντως ότι τα υπάρχοντα εκεί υδραυλικά ελαιοτριβεία μόλις και μετά βίας κατορθώνουν να ανταποκρίνωνται εις τα τρομακτικά έξοδά των λόγω της σχετικά μικρής παραγωγής. Αλλ’ εκτός τούτων είναι βέβαιον ότι θ’ αναπτυχθή εις την μικράν αυτήν βιοτεχνίαν ένας αθέμιτος ανταγωνισμός με αποτέλεσμα την ασφαλή και βεβαίαν χρεωκοπίαν όλων ανεξαιρέτως. Ο κ. Νομάρχης ο οποίος λίαν επαξίως εκπροσωπεί εν Μεσσηνία το Κράτος της 4ης Αυγούστου, είμεθα απολύτως βέβαιοι ότι θ απράξη παν το δυνατόν ώστε να μη καταδικασθούν εις πενίαν οικογένειαι πτωχών βιοπαλαιστών”.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 31 Αυγούστου 1938, έρχεται η απάντηση της “Αγροτικής Συντροφίας” όπως υπογράφει την επιστολή, στην οποία περιγράφεται η κατάσταση του ελαιουργικού τομέα στο Νησί, η θέση και ο τρόπος λειτουργίας του νέου ελαιουργείου, η ανάγκη για την παραγωγή ποιοτικού ελαιολάδου και η εκμετάλλευση των παραγωγών από ελαιοτριβεία που λειτουργούσαν: “Μετ΄εκπλήξεως αναγνώσαμεν εις το υμέτερον φύλλον της 28ης Αυγούστου ε. ε. δημοσίευμα υπό τον τίτλον “άσκοπος και επιβλαβές”. Και λέγομεν μετ’ εκπλήξεως διότι ο γράψας εβασίσθη προφανώς επί ανακριβών δεδομένων, πράγμα το οποίον εάν εγνώριζεν εφημερίς της περιωπής της “Σημαίας” δεν θα εφιλοξένει παρόμοιον δημοσίευμα.
Η πρώτη ανακρίβεια είναι ότι εν Μεσσήνη υπάρχουν οκτώ ελαιουργεία απολύτως συγχρονισμένα. Εάν συγχρονισμένα ελαιουργεία δεν νοεί ο γράψας τα ιπποκίνητα, τότε σας πληροφορούμε ότι τοιαύτα είναι μόνον τρία. Εάν δε εννοεί τα υδραυλικά ελαιουργεία τότε απέχει πολύ της αληθείας διότι τοιαύτα είναι μόνον τέσσαρα (αριθ. 4) ως εμφαίνεται κε του συνημμένου πιστοποοητικού του προέδρου της Κοινότητας Μεσσήνης. Δυστυχώς όμως ούτε τα τοιαύτα δύνανται να θεωρηθώσιν συγχρονισμένα διότι στερούντα πλυντηρίων, διϋλιστηρίων και άλλων σύγχρονων τεχνικών εγκαταστάσεων τας οποίας έστω και τώρα εάν θελήσουν να κάμουν υπό την πίεσιν την ιδικήν μας, ούτε εύκολον είναι υπό τεχνικής επόψεως, αλλά ούτε και τον απαιτούμενον χώρον έχουν διότι είναι εκτισμένα επί μικρών οικοπέδων. Που είναι επομένως τα οκτώ συγχρονισμένα ελαιουργεία;
Δευτέρα ανακρίβεια είναι ότι το ελαιουργείον της αγροτικής συντροφιάς πρόκειται να εγκατασταθεή εις κεντρικώτατον σημείον της πόλεως, ενώ τουναντίον πρόκειται να εγκατασταθή εις το βόρειον άκρον της πόλεως εις την οδόν την άγουσαν εις το χωρίον Μαυρομμάτιον. Εκτός σχεδίου της πόλεως και επί του πρώην μηχανοστασίου του κ. Αλεξ. Στεφάνου όπου και άφθονα αρτεσιανά υπάρχουν προς χρήσιν του πλυντηρίου μας και εν γένει του ελαιουργείου μας αλλά και άνετος διοχέτευσις των ελιολιόσμων προς το ρεύμα του Μαυρομματίου. Είναι λοιπόν τούτο κεντρικώτατον σημείον της πόλεως όπως ανακριβώς ανεγράφη ή η τελευταία εσχατιά της πόλεως;
Επί τη ευκαιρία δε τοιαύτη ποιούμεθα γνωστόν τοις πάσιν ότι άπαντες οι απαρτίζοντες την Αγροτικήν Συντροφίαν είμεθα ελαιοπαραγωγοί και αποβλέπομεν πρωτίστως ν’ αποφύγωμεν τους όνυχας των επιτηδείων εκμεταλλευτών μας οι οποίοι δεν βλέπουν τίποτε άλλο από το κέρδος το εγγίζον τα όρια του αθεμίτου, συγχρόνως δε να εξευγενίσωμεν το έλαιόν μας το οποίον δυστυχώς πωλείται εις χαμηλάς τιμάς λόγω της μεγάλης οξύτητος οφειλομένης εις τας ελλειπείς εγκαταστάσεις των υπαρχόντων ελαιουργείων, αφ΄ετέρου δε αποβλέπομεν να εξυπηρετήσωμεν και μέγα μέρος των ελαιοπαραγωγών, από τας τάξεις των οποίωιν προερχόμεθα δια των απολύτως συγχρονισμένων εγκαταστάσεών μας και δια της ευσυνειδήτου προπαντός εκθλίψεως των ελαιών των.
Επομένως κατόπιν όλων αυτών των διασαφήσεων σας παρακαλούμεν χάριν της αληθείας να δημοσιεύσετε τα ανωτέρω διότι το υπό σύστασιν ελαιοπιεστήριον είναι επιβεβλημένον και ωφελιμώτατον, να κάμετε δε έκκλησιν εις τον φιλαγρότην μας κ. Νομάρχην όχι πλεόν να ταχθή εναντίον των ελαιοπαραγωγών και της προόδου, αλλά τουναντίον ως λειτουργός του Κράτους της 4ης Αυγούστου, την οποίαν λειτουργίαν λίαν επαξίως κατέχει, υποστηρίξη και ενισχύση το νέον απολύτως συγχρονισμένον εργοστάσιόν μας διότι τούτο είναι δημιούργημα της προοδευτικής πνοής του Κράτους της 4ης Αυγούστου και πρέπει να γίνη διότι ο Εθνικός μας Κυβερνήτης κ. Μεταξάς εντέλλεται όπως ατενίζωμεν πρες τα εμπρός και όχι προς τα οπίσω”.
Τελικά το εργοστάσιο λειτούργησε εκείνη τη χρονιά και ένα ρεπορτάζ του Πότη Λουκάκου στη “Σημαία” στις 8 Φεβρουαρίου 1939, καταγράφει τα 4 ελαιουργεία που αναφέρει στην επιστολή της η “Αγροτική Συντροφία” και μέρος της εταιρικής σύνθεσης του ελαιουργείου: “Μεταξύ των άλλων πρωτεύουσαν θέσιν κατέχουν τα εργοστάσια των κ. κ. Παναγοπούλου, Μιχαλοπούλου και Γαλανοπούλου, Αλμπάνη, χήρας Κάββετα και το τελιώτερον όλων και νεοσυσταθέν εργοστάσιον της “Αγροτικής Συντροφιάς” των κ. κ. Κούτη, Ζολώτα, Αβαρλή, Καρελά και Σία”.
Μικρή συμβολή σε μια μεγάλη ιστορία…
Nikos A. Stasinakis
Αγαπητέ Φίλε Ηλία είναι πολύ ενδιαφέροντα αυτά που παρουσιάζεις σχετικά με την έναρξη λειτουργίας του παλιού ελαιοτριβείου » Ο ΠΑΜΙΣΟΣ » . Παρά την εταιρική ιδιότητα του πατέρα μου σ΄ αυτό το σχήμα, είναι η πρώτη φορά που τ΄ ακούω και που τα διαβάζω. Ο αντικειμενικός σκοπός του άρθρου μου ήταν ( και είναι), να παρουσιάσω τις παράλληλες δραστηριότητες αυτής της επιχείρησης στα δύσκολα χρόνια της κατοχής, λίγο πολύ άγνωστες στους περισσότερους. Οι παράλληλες αυτές δραστηριότητες ( μύλος.. πριονοκορδέλα κλπ ) έδωσαν λύσεις στην δύσκολη εκείνη εποχή., Αργότερα ( μετά την απελευθέρωση ) προκύψανε και οι καψαλισμένες φέτες βουτηγμένες στο φρέσκο λάδι, οι τσαντίλες , οι ντορβάδες , τα λιοκόκια και όλα τ΄ άλλα σχετικά…. Θα τα ξανά πούμε… Νίκος Αργ. Στασινάκης….
κ.Σταύρο πριν λίγο διάβασα το πολύ καλό κείμενο του κ. Στασινάκη και τώρα την συνέχεια την δική σας και θυμάμαι κι εγώ τα ίδια γεγονότα που σαν παιδάκι έζησα στο ελαιοτριβείο του παππού μου του Μιχαλόπουλου (σαούλου). Την φέτα την καψαλισμένη με λάδι, την ζέστη, την μυρωδιά του λαδιου, τις τσαντίλες και μου θυμίσατε τον καραβοκύρη (γιατί άραγε?). Σας ευχαριστώ
Σταυρος Καλογεροπουλος
Βάσω Μιχαλοπούλου
το λιτρουβιό του παππού σου το θυμάμαι πολύ καλά εκει στη γωνία και λίγο υπερυψωμένο και τότε καραβοκύρης ήταν ο μπαρμπα γιώργης ο ‘λύκος’ δεν ξέρω το πραγματικό του όνομα.
Λεπτομέρεια
Οσοι έβγαζαν λάδι έπρεπε να φέρουν και ένα δεμάτι λιόκλαρα για τη φωτιά..
Το λάδι το πήγαιναν στο σπίτι με κάτι μεταλλικά δοχεία τις λεγόμενες «λαδούδες».
Ρε τι θυμήθηκα πάλι απόψε..
Καλό σας βράδυ.
Το μπαρμπα Γιώργη το Λύκο έτσι τον ήξερα κι εγώ, να εισαστε καλά που μου τον θυμήσατε, προσπαθώ να θυμηθώ το όνομά του
Σταύρο ο μπαρμα Γιώρης ο Λύκος λεγόταν Πουλής. Αυτός ο άνθρωπος με τις ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες είχε άσχημο τέλος. Ερχόμενος με το τρένο από Αθήνα για Μεσσήνη, πήγε να κατεβεί στο Ασπρόχωμα την ώρα που ξεκινούσε το τρένο με αποτέλεσμα να πέσει στις γραμμές και να έχει τραγικό θάνατο
φώτο ναι το γνωρίζω
Ο μπαρμπα Γιώργης παρά το άγριο της σωματικής του διάπλασης υπήρξε ένας πολύ γλυκός και ήρεμος άνθρωπος ..
Σε ένα σημείο της επιστολής της “Αγροτικής συντροφίας” που υπάρχει στην χθεσινή ανάρτηση για το ελαιοτριβείο “Πάμισος”, αναφέρεται ότι “επί τη ευκαιρία δε τοιαύτη ποιούμεθα γνωστόν τοις πάσιν ότι άπαντες οι απαρτίζοντες την Αγροτικήν Συντροφίαν είμεθα ελαιοπαραγωγοί και αποβλέπομεν πρωτίστως ν’ αποφύγωμεν τους όνυχας των επιτηδείων εκμεταλλευτών μας οι οποίοι δεν βλέπουν τίποτε άλλο από το κέρδος το εγγίζον τα όρια του αθεμίτου συγχρόνως δε να εξευγενίσωμεν το έλαιόν μας το οποίον δυστυχώς πωλείται εις χαμηλάς τιμάς λόγω της μεγάλης οξύτητος οφειλομένης εις τας ελλειπείς εγκαταστάσεις των υπαρχόντων ελαιουργείων”.
Στην πολύ ενδιαφέρουσα δημοσίευση στο τελευταίο φύλλο της εφημερίδας “Πάμισος”, ο καλός φίλος συμπατριώτης Νίκος Στασινάκης αναφέρει πως στο εταιρικό σχήμα συμμετείχαν οι Αβαρλής Ιωάννης, Ζολώτας Στέφανος, Καρελάς Απόστολος, Κούτης Ιωάννης, Κουτσαϊμάνης Βασίλης, Ποτηρόπουλος Σπήλιος, Σακελλαρόπουλος Αντώνης και Στασινάκης Αργύρης.
Ενώ το 1939 ο Πότης Λουκάκος έγραφε για το “νεοσυσταθέν εργοστάσιον της “Αγροτικής Συντροφιάς” των κ. κ. Κούτη, Ζολώτα, Αβαρλή, Καρελά και Σία”.
Μια επιστολή διαμαρτυρίας σε ανύποπτο χρόνο (δημοσιεύτηκε στις 7 Οκτωβρίου 1931 στην αθηναϊκή εφημερίδα “Ακρόπολις”) που υπογράφει επιτροπή ελαιοπαραγωγών, επιβεβαιώνει ότι πράγματι συνεταίροι ήταν ελαιοπαραγωγοί: “Οι ελαιοπαραγωγοί της Μεσσήνης, κατάπληκτοι πληροφορούνται απόφασιν Κυβερνήσεως περί ιδρύσεως οργανισμού προστασίας ελαίου. Αποδοκιμάζομεν πάσαν σύστασιν τοιούτου ταμείου, δια του οποίου αυξάνονται αι φορολογίαι ελαίου εις τας κρισίμους οικονομικάς περιστάσεις, κατά τας οποίας ο λαός στερείται και αυτού του άρτου. Επιτροπή ελαιοπαραγωγών: Βρεττός, Νικολόπουλος, Καρελάς, Αβαρλής, Ποτηρόπουλος, Γέρουλας, Κούτης, Παναγόπουλος, Σιαπέρας, Πατρίκης, Ναβετές”.
Στην περίοδο αυτή η ελαιοκαλλιέργεια είχε μικρή έκταση και κυρίως αφορούσε δέντρα για “αυτοκατανάλωση” καθώς στις στατιστικές της εποχής αναφέρεται ως συγκαλλιέργεια με τις συκιές που αποτελούσαν σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν (Νίκος Αϊβαλιωτάκης “Ο κάμπος της Μεσσηνίας και αι ορειναί λεκάναι αυτού” – 1937).
Μιχάλης Τσαγκαράκης asistudios@yahoo.gr
Δευ 18 Ιουλ 2022
Γεια σας!!
Διάβασα μόλις το υπέροχο άρθρο σχετικά με το παλιό ελαιοτριβείο τυχαία. Κρίμα που δεν υπάρχει σήμερα. Μήπως γνωρίζετε την τύχη της ατμομηχανής; Επίσης μια διόρθωση! Η Ελληνική Εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων Α.Ε (Βότρυς) Δεν ήταν ιδιοκτησίας Παγκαρά όπως αναφέρατε. Η εταιρία ήταν πολυμετοχική και είχε προκύψει το 1906 μετα τη συγχώνευση των εταιρειών
Αριστόβουλου Ζάννου – Emmanuel Roche και της οινοποιητικής Επαμεινωνδας Χαρίλαος και Σια. Αύτος ίσως ήταν κάποιος τοπικός διευθυντής είτε των οινοποιείων Μεσσηνίας είτε του εργοστασίου Καλαμάτας. Γνώριζα για την εγκατάσταση του εναέριου από το αρχείο της εν λόγω εταιρείας. Ο λιγνίτης μεταφέρονταν στο λιμάνι της Καλαμάτας για χρήση στο έκει εργοστάσιο της Οίνων και Οινοπνευμάτων. Το εν λόγω εργοστάσιο βρισκόταν στην περιοχη που είναι σήμερα το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας. Το εκκλησακι αυτό βρισκόταν εντός του εργοστασίου.
Να είστε καλά καλή συνέχεια εύχομαι!
Nikos Stasinakis 19 Ιουλ 2022,
Μιχάλη Καλημέρα… Ευχαριστώ για την ενημέρωση . Έκανα ένα γύρο διερεύνησης του θέματος σχετικά με την τύχη της ατμομηχανής, δυστυχώς πληροφορίες δεν υπάρχουν και οι λόγοι είναι λόγοι ηλικιακοί , καταλαβαίνεις τι εννοώ…. Φυσιολογικά η ατμομηχανή πρέπει να έμεινε στο ελαιοτριβείο, τον ΠΑΜΙΣΟ, και μετά την κατοχή, γιατί η λειτουργία του, όπως και η λειτουργία του μύλου, σταμάτησε όταν αποκαταστάθηκε στην αγορά η προμήθεια πετρελαίου και άρχισαν να λειτουργούν οι πετρελαιομηχανές . Προς το τέλος της δεκαετίας του ΄40 άρχισε και η λειτουργία του εργοστασίου ηλεκτρικού ρεύματος ( Μπιζίμη ) , οπότε μικρής ισχύος ηλεκτρικά μοτέρ άρχισαν να λειτουργούν . Δυστυχώς κανένας από την πατρική μου οικογένειά δεν είχε ακούσει κάτι από τον πατέρα μου, ούτε και έγραψε κάτι στα σύντομα απομνημονεύματά του που μας άφησε. Ο πατέρας μου προφανώς θα διαχειρίστηκε , για λογαριασμό της εταιρείας Ο ΠΑΜΙΣΟΣ , την τύχη της ατμομηχανής, γιατί μέχρι το τις αρχές της δεκαετίας του ΄60 δούλευε ο ίδιος το ελαιοτριβείο συνεχώς . Όσο για το όνομα Παγκάρας είναι προφανές ότι πρόκειται για κάποιο στέλεχος της εταιρείας Οίνων και Οινοπνευμάτων και όχι για τους ιδιοκτήτες ( που να βρεθούν στην Καλαμάτα οι ιδιοκτήτες ), απλά εγώ μετέφερα χωρίς επεμβάσεις τα γραφόμενα του πατέρα μου…… Δυστυχώς Μιχάλη μου, λίγοι έχουν κατανοήσει, στο Νησί, τον ρόλο που έπαιξε το ελαιοτριβείο αυτό στην κοινωνική και οικονομική ζωή της πόλης, όπως και λίγοι γνωρίζουν ότι το ελαιοτριβείο αυτό στήθηκε με τις καλλίτερες προδιαγραφές το 1937- 1938 και με τα πιο τέλεια μηχανήματα για την εποχή εκείνη . Η μανία όμως ορισμένων να τα βάζουν όλα στη διαδικασία της καταστροφής, λόγω άγνοιας προφανώς, δεν άφησε τίποτε στο πέρασμα του χρόνου. Στο Νησί, μια ελαιοπαραγωγική περιοχή, δεν έχει κρατηθεί από κανέναν, κανένα κειμήλιο , από τον αγώνα των ελαιοπαραγωγών και τη διαδικασία συλλογής του λαδιού. ( είναι ένα μεγάλο θέμα αυτό και δεν το ανοίγω γιατί θα μπλέξουμε……)
Ευχαριστώ τον κύριο Μιχάλη Τσαγκαράκη για την παρέμβασή του και τις πληροφορίες του …..
Νίκος Στασινάκης ( 19-7-2022 ).
