«Νομάδες» στο Νησί, δεν είχαμε «ρίζα» και «τόπο», στο νοίκι μετακινιόμαστε συχνά. Ετσι βρεθήκαμε από το τέλος 1963-αρχές 1964 και για τέσσερα χρόνια στη Δαγρέ. Στην «καρδιά» του γουρνοπάζαρου. Κάθε Σάββατο… γενικός χαμός. Υπαίθριο ζωεμπόριο, γουρούνια, κατσίκια, πρόβατα, πουλερικά ανάλογα με την εποχή. Βρώμα και δυσωδία, μια δεκαετία νωρίτερα είχε διώξει την «εβδομαδιαία αγορά» ο δήμαρχος Τσούσης από το πάρκο που γινόταν ήδη από την εποχή του μεσοπολέμου. Και παραπέρα τα γύφτικα σε μια «ειρηνική» συμβίωση με τους γείτονες. Παίζαμε μαζί με τα γυφτόπουλα, κάποια έρχονταν και στο σχολείο μέχρι κάποιες τάξεις. Εκεί είδα μια και μοναδική φορά μια «αρχαϊκή» κηδεία ηλικιωμένου, του γέρο Ηρακλή. Με κτερίσματα. νομίσματα, λίρες και αντικείμενα να τον συντροφεύουν στο ταξίδια για τα αιώνια σκηνώματα. Ζήσαμε την απαγωγή και τις συνέπειές της. Πλάκωσαν οι συγγενείς της νύφης με τα μπιστόλια, πολιορκούσαν το σπίτι του γαμπρού, πήγαιναν οι πυροβολισμοί σύννεφο. Με τις ώρες κλεισμένοι στα σπίτια, όπου βρέθηκε ο καθένας, όταν διαπιστώσαμε ότι… δεν έπαιζαν τους συμπεθέρους και στην ανταλλαγή πυροβολισμών μπορεί να έτρωγες και καμία αδέσποτη. Κοίταζα από το παραθυράκι του μπάνιου. Μια άλλη κοινωνία που συμβιώναμε χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα αποδεχόμενοι τη διαφορετικότητα του συνοικισμού που βρισκόταν ανάμεσα στα σπίτια μπαλαμών, με παλιά και καινούργια κτίσματα αλλά και τσαντήρια. Καραχαλαίοι και Κυριμοπουλαίοι, ένα μπέρδεμα γενικώς η κοινωνία και οι σχέσεις των φατριών. Πέρναγα από εκεί μέχρι που τελείωσα το γυμνάσιο, το κτήριο ήταν ακριβώς δίπλα σε αυτή την περιοχή. Οπως και η Ενωση Συνεταιρισμών στην οποία ήταν υπάλληλος (γεωπόνος αρχικά και λογιστής στη συνέχεια) ο πατέρας μου. Αυτός ήταν και ο λόγος της μετοίκησης. Να είμαστε δίπλα στο σχολείο και τη δουλειά του πατέρα, ο ιδιοκτήτης του σπιτιού ήταν ο πρόεδρος της Ενωσης. Ο γερόΠανος (όπως τον λέγαμε) ο Πανόπουλος. Από το Βουρνάζι, τον περισσότερο καιρό έμενε στην Αθήνα. Το σπίτι ένα τυπικό κτίσμα της δεκαετίας του 1950, ο ιδιοκτήτης κράταγε ένα μεγάλο δωμάτιο που έμενε όταν ερχόταν στο Νησί. Στην βόρεια πλευρά υπήρχε ένα υπόγειο που είχε το νοικοκυριό της η καλοσυνάτη κυρά Αννα, η γυναίκα του που ερχόταν μαζί του κάποιες εποχές του χρόνου. Οταν έλειπε κοιμόμουν στο δωμάτιό του, ήταν το μεγαλύτερο από όλα. Ενα τεράστιο κρεββάτι, ζεστός χώρος και μυρουδιά τυπωμένου χαρτιού. Σε μια βιβλιοθήκη βρίσκονταν στιβαγμένα ταξινομημένα αλλά άδετα τα τεύχη της εγκυκλοπαίδειας «Ηλιος». Ως εκ τούτου… λογική η παρουσία των ποντικιών. Επειδή ο χειμώνας ήθελε χουζούρι, φρόντιζα να φοράω… κάλτσες στον ύπνο. Αλλά η ανατομία του ποδιού με «πεταχτό» το μεγάλο δάχτυλο, φρόντιζε γαι τον αερισμό του σχηματίζοντας την ανάλογη τρύπα. Μέχρι που ένα βράδυ ξύπνησα γιατί κάποιος με γαργάλαγε στην πατούσα. Οταν έβγαλα την κάλτσα διαπίστωσα ότι δράστης ήταν ο… ποντικός του δωματίου. Από τότε… έκοψα τη συνήθεια και κοιμόμουν άνευ κάλτσας. Είχε καταφθάσει και το καινούργιο απόκτημα, μια στόφα «Σείριος» για μαγείρεμα και θέρμανση το χειμώνα. Την είχαμε στο βορινό δωμάτιο που ήταν η κουζίνα και ζέσταινε όλο το σπίτι όταν ανοίγαμε τις πόρτες του μικρού διαδρόμου. Τις ζεστής ημέρες τη βγάζαμε το βράδυ στο μικρό υπερυψωμένο συμπαγώς μπαλκόνι με τα καγκελάκια και το φυτεμένο παρτέρι. Δίπλα ακριβώς στην είσοδο υπήρχε ένα μεγάλο γιασεμί που σκόρπιζε αρώματα. Απέναντι όλο και κάποιοι γείτονες έβγαιναν στο πεζοδρόμιο. Ο μπάρμπα Λιάς και η κυρά Ασημίνα, τα παιδιά τους ο Γιώργος, η Κούλα, η Αθανασία, μακρυνοί συγγενείς από το σόι της μάνας του. Ο κυρ Γιώργης ο «τσατσαράς» στο παρατσούκλι που είχε δίπλα στο σπίτι του την κορδέλα και η γυναίκα του η Τριαντάφυλλη. Είχαν ένα παλληκάρι το Λάκη, κοφτερό μαθηματικό μυαλό, πέρασε στο Πολυτεχνείο αλλά έμπλεξε με τα σκληρά και έφυγε νωρίς.. Οταν θέλαμε σκιά πιάναμε τη βορεινή μικρή αυλή: Μια μπουρνελιά, ένα αγιόκλημα, μια κληματαριά σε ένα ελάχιστο χώρο. Συνδεόταν με ένα μικρό διάδρομο με την είσοδο που άφηνε μια λαχίδα γης παράλληλα σε αυτόν. Εκεί έκανα τις πρώτες μου… καλλιέργειες. Μικρά κομματάκια γης με σιτάρι, φακές, φασόλια για την πρακτική εφαρμογή των όσων μαθαίναμε στη φυτολογία. Ρούγα δεν είχε η γειτονιά αλλά είχε άπλα, γυρίζαμε ακατάπαυστα. Πιο κάτω πίσω από τα γύφτικα ήταν το σπίτι του Μίμη, αγαπημένου φίλου, γέφυρα με το γενέθλιο τόπο που κόπηκε βίαια πριν λίγο καιρό με τον απρόσμενο θάνατό του. Πολύ φτωχή οικογένεια αλλά η κυρά Βούλα είχε πάντα κάτι να φιλέψει. Θυμάμαι τις κουταλίδες της το χειμώνα, το ζυμωτό ψωμί με λάδι και σκορδόφυλλο από το μικρό κηπάκι που φύτευε τα πάντα. Μάστορας βορειοπηειρώτης ο μπάρμπα Βασίλης, σε μια ξελόντζα είχε τα σύνεργα για το γάνωμα των χαλκωμάτων, η μυρωδιά του κασσίτερου σκόνη «τρύπαγε» τη μύτη. Εκεί στο ραδιόφωνο ακούσαμε με αγωνία το συναρπαστικό τελικό τελικό του Παγκόσμιου το 1966, και τη φασαρία με το αμφισβητούμενο γκολ του Χαρστ στην παράταση, μέχρι σήμερα γίνεται κουβέντα αν η μπάλα είχε χτυπήσει μέσα ή έξω. Μια άλλη ιστορικής στιγμή της μπάλας έζησα στο μπαλκόνι του σπιτιού, τον τελικό κυπέλλου το 1964. Φανατικός Ολυμπιακός τότε ο πατέρας μου, Παναθηναϊκός εγώ, ήταν η μόνη φορά που δεν τσακωθήκαμε, ακούγαμε την περιγραφή και απλώς περιμέναμε πότε θα… μπουκάρουν οι φίλαθλοι, όπως και έγινε όταν χάνονταν εκείνα που δεν χάνονται και υποψιάστηκαν ότι μπορεί το παιχνίδι να είναι σικέ για να γίνει επαναληπτικός και να κονομίσουν. Δεν έμεινε τίποτε στη λεωφόρο, μετά έγινα Απολλωνάκι για να γλυτώσω από τη φανατίλα. Στη γειτονιά με το Μίμη και άλλους που μαζεύονταν, περνάγαμε ώρες στους δρόμους. Γουβίτσα με δεκάρες στις γιορτές, κλίτσικας, κλωτσάγαμε και καμία μπάλα. Πηδάγαμε στον επιμήκη στενό περιφραγμένο χώρο ανάμεσα στην Ενωση και τον ΑΣΟ και μαζεύαμε γραμματόσημα και άλλα αντικείμενα που πετούσαν. Ανάλογη αναζήτηση κάναμε και στον σκουπιδότοπο δίπλα στο νεκροταφείο, μέσα από το γήπεδο ήταν πολύ κοντά. Φτάναμε μέχρι την Πρόνοια λίγο πιο πέρα. Οι σεισμοί της Μεγαλόπολης μας βρήκαν πάνω στις… ελιές και κοντέψαμε να τσακιστούμε καθώς χόρευε η γη. Γειτονιά με την έννοια ενός χώρου που μαζεύονταν όλοι μαζί δεν υπήρχε, τα σπίτια άλλωστε ήταν κατά μήκος του δρόμου. Απέναντι από την ανατολική του πλευρά υπήρχε το μπακάλικο που ψωνίζαμε. Το είχε ο κυρ Βασίλης, ένας μεγαλωμένος άνθρωπος χωρίς παιδιά, ευγενής και φιλικός με την πιτσιρικαρία του δημοτικού που μαζευόταν στο πεζοδρόμιο τα διαλείμματα. Μια χρονιά, μάλλον το 1965, με τον πατέρα μου οργάνωσαν φωτιά στα καρναβάλια και γλέντησε η γειτονιά. Στο σπίτι αυτό μας πέτυχε η δικτατορία. Νύχτες αγωνίας καθώς περιπολούσαν χωροφύλακες και ΤΕΑτζήδες που σταματούσαν έξω από το σπίτι (ήταν το τελευταίο στη γραμμή πριν τις ελιές και δεν ήξερε αν έρχονται για τον πατέρα ή κάνουν περιπολία ρουτίνας. Ο θείος Μίμης ήδη είχε συλληφθεί την πρώτη ημέρα, αφέθηκε ελεύθερος αργότερα. Η κυκλοφορία ελεγχόμενη, απαγορευόταν μετά τη δύση του ηλίου. Ο γυμνασιάρχης όμως ο Αλειφέρης δεν κυκλοφορούσε… ούτε την ημέρα. Υπερβολικά αυστηρός, πήγαινε η καμπάνα σύννεφο και ως εκ τούτου προέκυπταν οι επιθέσεις με… γιαούρτια στις γωνίες. Εκοψε που έμενα και με φορτώθηκε να του αγοράζω κάθε μεσημέρι τον «Ελεύθερο Κόσμο». Δεν ήταν χουντικός, απλώς φοβισμένος μέχρι εκεί που δεν παίρνει, μάλλον παλιός αριστερός κατά πως ψιθυριζόταν. Είχε μια πόρτα σιδερένια με κρύσταλλο, από μια τρύπα μου έδινε το νόμισμα. Πήγαινε στου Τσούρνου, έπαιρνα την εφημερίδα και κατ’ εντολήν του μαζί με τα ρέστα την περνούσα κάτω από την πόρτα. Δεν την άνοιγε ποτέ. Στεκόταν όωμς δίπλα στο παράθυρο και ζωγράφιζε με τις ώρες έχοντας κάποιες φορές τραβήξει την κουρτίνα και διακρινόταν η σκιά του. Συνήθως όμως την τραβούσε για να μπορεί να ελέγχει την κίνηση. Μεγάλη η γειτονιά, κόσμος πολύς τριγύρω: Η Φωτούλα δίπλα μας, ο Μιχαλάκης, ο παππάς από τη Βούταινα, ο μπαρμπα Χρήστος και η κυρά Ειρήνη με το καφενείο-μπακάλικο, ο κυρ Κώστας Αγγελόπουλος στον ΑΣΟ, ο Παναγιώτης Αργυρόπουλος, ο Κουταβάς, ο Πάνος ο Λεμπέσης (και μετά στο σπίτι του ο Βασιλοπανάγος), ο Καίσαρης, ο Πουλόπουλος, η κυρά Πανώρια και πολλοί άλλοι λίγο πιο πέρα. Στο καφενείο ο μπάρμπα Χρήστος είχε κρεμάσει μια μεγάλη φωτογραφία του Στάθη με την ποδοσφαιρική στολή, αστέρι του «Παμίσου» και πολύ καλός αθλητής. Είχε και ένα ραδιόφωνο που έπαιζε συνέχεια, από αυτό άκουσα για το ναυάγιο στη Φαλκονέρα το Δεκέμβρη του 1966. Τούτη η γειτονιά στο πέρασμα του χρόνου άλλαξε. Δεν έφυγαν μόνον οι άνθρωποι, άλλαξαν και οι γύφτοι. Νέες γενιές με την παραβατικότητα να χτυπάει κόκκινο…